|
De vertellingen in de Bijbel en de Koran over de tijd die de zonen van Israël in Egypte doorbrachten en hoe ze vertrokken, geven aanleiding tot gegevens die materie kunnen vormen voor een confrontatie met moderne kennis. Het evenwicht is in feite zeer onevenredig, omdat sommige gegevens veel problemen opleveren terwijl andere nauwelijks aanleiding geven tot discussie.
Het is blijkbaar best mogelijk (en zonder al te veel risico om erin te vergissen) te zeggen dat de Hebreeën 400 of 430 jaar in Egypte verbleven, volgens de Bijbel (Genesis 15, 13 en Exodus 12, 40). Ondanks deze discrepantie tussen Genesis en Exodus, die van gering belang is, kan men zeggen dat de periode begon lang nadat Abraham leefde, toen Jozef, zoon van Jakob, met zijn broers naar Egypte verhuisde. Met uitzondering van de Bijbel, die de zojuist geciteerde gegevens geeft, en de Koran, die verwijst naar de verhuizing naar Egypte, maar geen enkele indicatie geeft over de betrokken data, beschikken we niet over enig ander document dat ons op dit punt kan verhelderen.
Heden ten dage denken commentatoren, variërend van P. Montet tot Daniel Rops, dat de aankomst van Jozef en zijn broers waarschijnlijk samenviel met de beweging van de Hyksos naar Egypte in de zeventiende eeuw v.Chr. en dat een Hyksos-soeverein hen waarschijnlijk gastvrij opving in Avaris in de Nijldelta.
Er bestaat geen twijfel dat deze gissing in flagrante tegenspraak is met wat er in de Bijbel (Kings I, 6, 1) staat, die de Exodus uit Egypte situeert op 480 jaar vóór de constructie van Salomo's Tempel (circa 971 v.Chr.). Deze schatting zou de Exodus dus ongeveer op 1450 v.Chr. plaatsen en de intocht in Egypte dienovereenkomstig op circa 1880-1850 v.Chr. Dit is precies de periode waarin Abraham wordt verondersteld te hebben geleefd, en andere gegevens in de Bijbel vertellen ons dat er 250 jaar tussen hem en Jozef zaten. Dit passage uit Kings I in de Bijbel is daarom vanuit chronologisch oogpunt onaanvaardbaar. [ We zullen op dit onderwerp later terugkomen, wanneer we de hulp van Vader de Vaux zullen inroepen om
deze verwijzing in Kings I te onderzoeken.] We zullen zien hoe de hier uiteengezette theorie slechts dit bezwaar heeft, afkomstig uit Kings I, tegen zich gericht. De zeer voor de hand liggende onnauwkeurigheid van deze chronologische gegevens ontneemt dit bezwaar effectief elke waarde.
Naast de Heilige Schrift zijn de sporen die de Hebreeën van hun verblijf in Egypte hebben achtergelaten zeer vaag. Er zijn echter verschillende hiërogliefische documenten die verwijzen naar het bestaan in Egypte van een categorie arbeiders genaamd de 'Apiru, Hapiru of Habiru, die (juist of onjuist) met de Hebreeën zijn geïdentificeerd. Tot deze categorie behoorden bouwvakkers, landarbeiders, oogsters, enzovoort. Maar waar kwamen ze vandaan? Het is zeer moeilijk om een antwoord op deze vraag te vinden. Vader de Vaux heeft hierover geschreven:
"Ze zijn geen leden van de lokale bevolking, ze identificeren zich niet met een klasse in de samenleving, ze delen niet allemaal dezelfde beroep of status."
Onder Thoetmosis III worden ze in een papyrus aangeduid als 'arbeiders in de stallen'. Het is bekend dat Amenophis II, in de vijftiende eeuw v.Chr., 3.600 van deze mensen als gevangenen uit Kanaän importeerde, omdat, zoals Vader de Vaux opmerkt, ze een aanzienlijk percentage van de Syrio-Palestijnse bevolking vormden. Onder Sethos I, rond 1300 v.Chr., veroorzaakten de 'Apiru aanzienlijke verstoringen in de regio Beth-Shean in Kanaän, en onder Ramses II werden sommigen van hen ingezet in de steengroeven of voor het transporteren van stapels die werden gebruikt in de werken van de Farao (bijv. de Grote Pion van Ramses Miamon). We weten uit de Bijbel dat de Hebreeën, onder Ramses II, de noordelijke hoofdstad, de Stad Ramses, moesten bouwen. In Egyptische geschriften worden de 'Apiru opnieuw genoemd in de twaalfde eeuw v.Chr. en voor de laatste keer onder Ramses III.
De 'Apiru worden niet alleen in Egypte genoemd, dus gold de term dus uitsluitend voor de Hebreeën? Het is wellicht verstandig te bedenken dat het woord aanvankelijk gebruikt kon zijn om 'gedwongen arbeiders' aan te duiden, zonder rekening te houden met hun afkomst, en dat het vervolgens een bijvoeglijk naamwoord werd dat een iemands beroep aangaf. We zouden wellicht een analogie kunnen trekken met het woord 'suisse' (Zwitsers) dat verschillende betekenissen heeft in het Frans. Het kan een inwoner van Zwitserland betekenen, een huurling van de oude Franse monarchie die van Zwitserse afkomst was, een Vaticaanse bewaker, of een werknemer van een christelijke kerk . . . Hoe dan ook, onder Ramesses II namen de Hebreeën (volgens de Bijbel) of de 'Apiru (volgens de hiërogliefische teksten) deel aan de grote werken die door de Farao werden bevolen, welke inderdaad 'gedwongen arbeid' waren. Er bestaat geen twijfel dat Ramesses II de onderdrukker van de joden was: de steden Ramesses en Pithom, genoemd in Exodus, bevinden zich aan het oostelijke deel van de Nijldelta. De hedendaagse Tanis en Qantir, die ongeveer 24 kilometer uit elkaar liggen, bevinden zich in dezelfde regio als deze twee steden. Daar was de noordelijke hoofdstad gevestigd die door Ramesses II werd gebouwd. Ramesses II is de Farao van de onderdrukking.
Mozes zou in deze omgeving geboren worden. De omstandigheden rond zijn redding uit het water van de rivier zijn reeds hierboven uiteengezet. Hij heeft een Egyptische naam: P. Montet heeft in zijn boek Egypte en de Bijbel (L'Egypte et la Bible) [ Pub. Delachaux and Niestl”, Neufchatel, 1959.] duidelijk aangetoond dat de namen Mesw of Mesy op de lijst van persoonlijke namen in het hiërogliefisch woordenboek van Ranke staan. Musa is de transliteratie die in de Koran wordt gebruikt.
Onder deze titel verwijst de Bijbel naar tien straffen die door God werden opgelegd, en geeft veel details over elk van deze 'plaagen'. Velen hebben bovennatuurlijke dimensies of kenmerken. De Koran vermeldt slechts vijf plaagen, die grotendeels slechts een overdrijving zijn van natuurlijke verschijnselen: overstromingen, sprinkhanen, luis, kikkers en bloed.
De snelle vermenigvuldiging van sprinkhanen en kikkers wordt in de Bijbel beschreven. Er wordt gesproken van rivierwater dat veranderde in bloed, dat alle land overstroomt (zo); de Koran verwijst naar bloed, maar zonder verdere details te geven. Men kan allerlei hypothesen opwerpen over dit verwijzing naar bloed.
De andere plaagen die in de Bijbel worden beschreven (mieren, zwermen vliegen, blaren, hagel, duisternis, dood van de eerstegeborenen en van vee) hebben uiteenlopende oorsprongen, zoals het geval was met de Overstroming, en bestaan uit de juxtapositie van passages uit vele verschillende bronnen.
Er wordt geen indicatie van dit gegeven in de Koran, terwijl de Bijbel er in grote detail naar verwijst. Zowel Vader de Vaux als P. Montet hebben hernieuwde studies naar dit onderwerp uitgevoerd. Het vertrekpunt was waarschijnlijk de regio Tanis-Qantir, maar er zijn geen sporen gevonden van de rest van de route die de Bijbelse vertelling zou kunnen bevestigen; noch is het mogelijk om precies te zeggen op welk punt de wateren zich splitsten om de doortocht van Mozes en zijn volgelingen mogelijk te maken.
Sommige commentatoren hebben gedacht aan een getijdestroom, mogelijk als gevolg van astronomische oorzaken of seismische omstandigheden verbonden aan de verre uitbarsting van een vulkaan. De Hebreeën zouden dan gebruik kunnen hebben gemaakt van de terugtrekkende zee, en de Egyptenaren, die in razendsnelle achtervolging waren, zouden door de terugkerende vloedgolf kunnen zijn weggevaagd. Maar dit is allemaal zuivere speculatie.
Het is mogelijk om veel positiever bewijs te vinden in het geval van het punt dat de Exodus inneemt in de tijd.
Gedurende een zeer lange tijd werd Merneptah, de opvolger van Ramesses II, beschouwd als de Farao van de Exodus. Maspero, de beroemde Egyptoloog van het begin van deze eeuw, schreef immers in zijn Bezoekersgids voor het Cairo Museum (Guide du visiteur du Mus'e du Caire), 1900, dat Merneptah "waarschijnlijk, volgens de Alexandrijnse traditie, de Farao van de Exodus was die zou zijn verdronken in de Rode Zee." Ik heb de documenten waarop Maspero deze stelling baseerde niet kunnen vinden, maar de eminentie van deze commentator vereist dat we het grootste belang toekennen aan wat hij beweert.
Behalve P. Montet zijn er zeer weinig Egyptologen of specialisten in Bijbeluitleg die onderzoek hebben gedaan naar de argumenten voor of tegen deze hypothese. In de laatste decennia is er echter een overvloed aan verschillende hypothesen geweest die lijken te dienen als het enige doel om een overeenkomst met één enkel detail in de Schriftelijke verhalen te rechtvaardigen, hoewel de bedenkers van deze hypothesen geen moeite nemen met de andere aspecten van de Schrift (en dus niet alleen met de Bijbel). Zo kan het voorkomen dat er plotseling een hypothese opduikt die lijkt te kloppen met één aspect van een verhaal, hoewel de bedenker geen moeite heeft genomen om het te vergelijken met alle andere gegevens die in de Schrift (en dus niet alleen in de Bijbel) zijn opgenomen, plus alle gegevens die worden verstrekt door de geschiedenis, archeologie, enzovoort.
Een van de vreemdste hypothesen tot nu toe is die van J. de Miceli (1960) die beweert de datum van de Exodus tot op één dag te hebben vastgesteld, namelijk 9 april 1495 v.Chr. Hij baseert zich uitsluitend op berekeningen gemaakt van kalenders en beweert dat Tuthmosis II tegelijkertijd in Egypte regeerde en daarom de Farao van de Exodus was. De bevestiging van de hypothese zou moeten liggen in het feit dat huidlaesies op de mummie van Tuthmosis II kunnen worden waargenomen. Deze commentator informeert ons (zonder uit te leggen waarom) dat deze het gevolg zijn van lepra, en dat één van de plagen van Egypte die in de Bijbel wordt beschreven, bestond uit huidonzuiverheden. Deze verbazingwekkende constructie houdt geen rekening met de andere feiten die in het Bijbelse verhaal worden vermeld, met name de vermelding van de Stad Ramesses in de Bijbel, wat elke hypothese uitsluit die de Exodus vóór de heerschappij van een 'Ramesses' dateert.
Wat de huidlaesies van Tuthmosis II betreft, deze wegen niet mee in het voordeel van de theorie die deze Koning van Egypte aanwijst als de Farao van de Exodus. Dit omdat zijn zoon, Tuthmosis III, en zijn kleinzoon Amenophis II ook tekenen van huidtumoren vertonen [ De huidlaesies zijn duidelijk zichtbaar op de mummies van deze Farao's die bewaard worden in het Egyptisch Museum, Cairo.], zodat sommige commentatoren de hypothese van een ziekte die in de familie voorkwam hebben geopperd. De Tuthmosis II theorie is dus niet houdbaar.
Hetzelfde geldt voor Daniel-Rops' theorie in zijn boek. Het volk van de Bijbel (Le Peuple de la Bible) [ Pub. Desclée de Brouwer, 1970, Parijs.]. Hij schrijft de rol van de Farao van de Exodus toe aan Amenophis II. Het lijkt niet beter gefundeerd te zijn dan de voorafgaande hypothese. Met het voorwendsel dat de vader van Amenophis II (Tuthmosis III) zeer nationalistisch was, verklaart Daniel-Rops Amenophis II tot de vervolger van de Hebreeën, terwijl zijn stiefmoeder, de beroemde Koningin Hatshepsut, in de rol wordt geplaatst van degene die Mozes (alhoewel we nooit ontdekken waarom) in huis nam.
De theorie van vader de Vaux, dat het Farao Ramesses II betrof, rust op iets meer solide fundamenten. Hij breidt deze uit in zijn boek, The Ancient History of Israel (Histoire ancienne d'Isra'l) [ Pub. J. Gabalda and Co., 1971, Parijs.]. Zelfs al komt zijn theorie niet op elk punt overeen met de Bijbelse vertelling, dan heeft hij toch het voordeel dat hij één zeer belangrijk stuk bewijs naar voren brengt: de constructie van de steden Ramesses en Pithom gebouwd onder Ramesses II, zoals vermeld in de Bijbelse tekst. Het is dus niet mogelijk te handhaven dat de Exodus plaatsvond voor de troonsbestijging van Ramesses II. Dit situeert zich in het jaar 1301 v.Chr., volgens de chronologie van Drioton en Vandier, en in 1290 v.Chr. volgens Rowton. De twee andere bovenstaande hypothesen zijn onhoudbaar vanwege het volgende dwingende feit: Ramesses II is de Farao van de onderdrukking zoals vermeld in de Bijbel.
Vader de Vaux beschouwt de Exodus als plaatsvindend tijdens de eerste helft of richting het midden van de regering van Ramesses II.
Zijn datering van dit gebeurtenis is daardoor onnauwkeurig: hij suggereert deze periode om Mozes en zijn volgelingen de tijd te geven, zo te zeggen, om zich in Kanaän te vestigen, en om de opvolger van Ramesses II, Farao Mernaptah, die wordt gezegd dat hij de grenzen heeft gepacificeerd na de dood van zijn vader, de Kinderen van Israël in de pas te doen lopen, zoals weergegeven op een stele van het vijfde jaar van zijn regering.
Tegen deze theorie kunnen twee argumenten worden aangevoerd:
a) De Bijbel toont (Exodus 2, 23) aan dat de Koning van Egypte stierf tijdens de periode dat Mozes in Midian verbleef. Deze Koning van Egypte wordt in het Boek Exodus beschreven als de Koning die de Hebreeën dwong de steden Ramesses en Pithom te bouwen door middel van gedwongen arbeid. Deze Koning was Ramesses II. De Exodus kon alleen hebben plaatsgevonden onder de opvolger van de laatste. Vader de Vaux beweert echter te twijfelen aan de Bijbelse bronnen van vers 23, hoofdstuk 2 van Exodus.
b) Nog verbazingwekkender is dat vader de Vaux, als directeur van de Bijbelse School van Jeruzalem, in zijn theorie over de Exodus niet verwijst naar twee essentiële passages in de Bijbel, beide waarvan getuigen dat de Koning stierf tijdens de achtervolging van de vluchtende Hebreeën. Dit detail maakt het onmogelijk dat de Exodus op enig ander tijdstip heeft plaatsgevonden dan aan het einde van een regering.
Het moet herhaald worden dat er weinig twijfel over bestaat dat de Farao als gevolg daarvan zijn leven verloor. Hoofdstukken 13 en 14 van Exodus zijn hier zeer specifiek over: "Dus maakte hij zijn strijdwagen klaar en nam zijn leger met zich mee . . ." (Exodus 14,6). (Farao, koning van Egypte) "achtervolgde het volk van Israël toen ze trotseerde" (Exodus 14,8) . . . "Het water keerde terug en overdekte de strijdwagens en de ruiters en de hele gastheer van Farao die hem in de zee waren gevolgd; niet zozeer als één van hen bleef over." (Exodus 14,28 en 29). Naast deze verzen bevestigt Psalm 136 de dood van Farao en verwijst naar Yahweh die "Farao en zijn gastheer in de Zee der Rietlanden overwierp" (Psalmen 136,15).
Tijdens Mozes's leven stierf dus één Farao toen Mozes in Midian was en een andere tijdens de Exodus. Er waren niet één, maar twee Farao's op het moment van Mozes: één tijdens de onderdrukking en de andere tijdens de Exodus uit Egypte. De theorie van één Farao (Ramesses II) die door vader de Vaux wordt naar voren gebracht, is onbevredigend omdat deze niet voor alles rekenschap geeft. De volgende observaties zijn verdere argumenten tegen zijn theorie.
P. Montet heeft zeer doordacht de oorspronkelijke Alexandrijnse [ Er kan geen twijfel over bestaan dat in de Gouden Eeuw van de Ptolemaeën historische documenten over de Oudheid in Alexandrië werden bewaard, om vervolgens bij de Romeinse verovering te worden vernietigd; een verlies dat men heden ten dage scherp voelt.] traditie, genoemd door Maspero, hernieuwd. Het komt veel later voor in de islamitische traditie, evenals in de klassieke christelijke traditie. [ In de Heilige Geschiedenissen van het begin van de 20e eeuw, zoals in de Geschiedenis van Abbe H. Lesetre, bedoeld voor religieuze instructie, wordt de Exodus genoemd als plaatsgevonden tijdens de heerschappij van Farao Merneptah in Egypte.] Deze theorie wordt uiteengezet in Montet's boek Egypte en de Bijbel (L'Egypte et le Bible) [ Pub. Delachaux and Niestl”, Neuchatel, 1959.] en wordt ondersteund door aanvullende argumenten, gebaseerd in het bijzonder op de vertelling in de Koran, waarnaar de beroemde archeoloog niet had verwezen. Voordat we echter deze argumenten nader bekijken, zullen we eerst terugkeren naar de Bijbel.
Het Boek Exodus bevat een verwijzing naar het woord 'Ramesses', hoewel de naam van de Farao niet wordt genoemd. In de Bijbel is 'Ramesses' de naam van een van de steden gebouwd door de gedwongen arbeid van de Hebreeën. Vandaag de dag weten we dat deze steden deel uitmaken van de Tanis-Qantir regio, in de oostelijke Nijldelta. In het gebied waar Ramesses II zijn noordelijke hoofdstad bouwde, waren er voor hem andere constructies, maar het was Ramesses II die er een belangrijk centrum van maakte, zoals de archeologische opgravingen die in de afgelopen decennia zijn uitgevoerd, overvloedig hebben aangetoond. Om het te bouwen, gebruikte hij de arbeid van de tot slaaf gemaakte Hebreeën.
Wanneer men het woord 'Ramesses' in de Bijbel leest, wordt men er niet bijzonder door getroffen: het woord is zeer gebruikelijk voor ons geworden sinds Champollion de sleutel tot hiërogliefen 150 jaar geleden ontdekte, door de karakters te onderzoeken die dit woord uitdrukten. We zijn er dus aan gewend om het vandaag de dag te lezen en uit te spreken en weten wat het betekent. Men moet echter bedenken dat de betekenis van hiërogliefen circa de Derde eeuw v.Chr. verloren was gegaan en dat Ramesses' naam nauwelijks ergens bewaard was gebleven, behalve in de Bijbel en een paar boeken geschreven in Grieks en Latijn, die het in meer of mindere mate hadden vervormd. Daarom spreekt Tacitus in zijn Annalen over 'Rhamsis'. De Bijbel had echter de naam intact bewaard: het wordt vier keer genoemd in het Pentateuch of de Thora (Genesis 47,11; Exodus 1,11 en 12,37. Numeri 33,3 en 33,5).
Het Hebreeuwse woord voor 'Ramesses' wordt op twee manieren geschreven in de Bijbel: 'R”(e) mss' of 'R'e'mss' [ De letter 'e' komt voor als de ayin in het Hebreeuws.]. In de Griekse versie van de Bijbel, de Septuagint genoemd, is het 'R'mess”'. In de Latijnse versie (Vulgaat) wordt het 'Ramesses' geschreven. In de Clementijnse versie van de Bijbel in het Frans (1e editie, 1621) is het woord hetzelfde, 'Ramesses'. De Franse editie was in omloop ten tijde van Champollion's werk op dit gebied. In zijn Samenvatting van het Hiërogliefisch Systeem van de Oude Egyptenaren (Precis du systeme hi'roglyphique des anciens Egyptiens) (2e editie, 1828, pagina 276), alludeert Champollion aan de Bijbelse spelling van het woord.
Aldus had de Bijbel wonderbaarlijk Ramesses' naam bewaard in zijn Hebreeuwse, Griekse en Latijnse versies. [ Het is opmerkelijk dat in oude edities van de Bijbel commentatoren de betekenis van het woord helemaal niet begrepen. In de Franse Clementijnse Bijbel editie, 1621, wordt bijvoorbeeld een interpretatie van het woord 'Ramesses' gegeven die volkomen onzin is: 'Donder van Ongedierte' (zoals het staat).]
De voorgaande gegevens alleen zijn voldoende om het volgende vast te stellen:
a) Er kan geen sprake zijn van de Exodus voordat een 'Ramesses' aan de troon was gekomen in Egypte (11 Koningen van Egypte droegen deze naam).
b) Mozes werd geboren tijdens de heerschappij van de Farao die de steden van Ramesses en Pithom bouwde, d.w.z. Ramesses II.
c) Toen Mozes in Midjan was, stierf de regerende Farao (d.w.z. Ramesses II). De voortzetting van Mozes' verhaal vond plaats tijdens de heerschappij van Ramesses II's opvolger, Merneptah.
Bovendien voegt de Bijbel andere zeer belangrijke gegevens toe die helpen om de Exodus te situeren in de geschiedenis van de Farao's. Het is de stelling dat Mozes tachtig jaar oud was toen hij, op bevel van God, probeerde de Farao te overtuigen zijn broers vrij te laten: "Nu was Mozes tachtig jaar oud, en Aaron tachtig-drie jaar oud, toen zij tot de Farao spraken." (Exodus 7,7). Elders vertelt de Bijbel ons echter (Exodus 2,23) dat de Farao die regeerde ten tijde van de geboorte van Mozes stierf toen Mozes zich in Midjan bevond, hoewel de Bijbelse vertelling voortgaat zonder enige verandering in de naam van de heerser te vermelden. Deze twee passages in de Bijbel impliceren dat het totale aantal jaren dat de regeerperiodes van de twee Farao's omvat die leefden ten tijde dat Mozes in Egypte woonde, minstens tachtig jaar moet zijn geweest.
Het is bekend dat Ramesses II 67 jaar regeerde (1301-1235 v.Chr. volgens de chronologie van Drioton en Vandier, 1290-1224 v.Chr. volgens Rowton). Voor Merneptah, zijn opvolger, zijn egyptologen niet in staat om de exacte data van zijn regeerperiode te geven. Niettemin duurde deze minstens tien jaar, omdat, zoals vader de Vaux opmerkt, documenten getuigenis afleggen van zijn tiende jaar. Drioton en Vandier geven twee mogelijkheden voor Merneptah: ofwel een tienjarige regeerperiode, 1234-1224 v.Chr., ofwel een twintigjarige regeerperiode 1224-1204 v.Chr. Egyptologen hebben geen precieze aanwijzingen over hoe Merneptah's regeerperiode ten einde kwam: het enige wat gezegd kan worden is dat na zijn dood Egypte een periode van ernstige interne onrust doormaakte die bijna 25 jaar duurde.
Zelfs al zijn de chronologische gegevens over deze regeerperiodes niet erg precies, dan was er geen andere periode tijdens het Nieuwe Koninkrijk die overeenkwam met de Bijbelse vertelling waarin twee opvolgende regeerperiodes (behalve Ramesses II-Merneptah) op of boven de tachtig jaar uitkwamen. De Bijbelse gegevens betreffende Mozes' leeftijd toen hij de bevrijding van zijn broers ondernam, kunnen alleen afkomstig zijn van een tijdstip tijdens de opvolgende regeerperiodes van Ramesses II en Merneptah [ De periode die de twee regeerperiodes Sethos I-Ramesses II omvat, die naar verluidt ongeveer tachtig jaar duurde, valt buiten beschouwing: Sethos I's regeerperiode - die te kort was voor dit doel - komt niet overeen met het zeer lange verblijf in Midjan dat Mozes als volwassene maakte en dat plaatsvond tijdens de regeerperiode van de eerste van de twee Farao's die hij zou kennen.]. Alle bewijzen wijzen erop dat Mozes geboren werd aan het begin van Ramesses II's regeerperiode, zich in Midjan bevond toen Ramesses II stierf na een zeventigjarige regeerperiode, en vervolgens de woordvoerder werd voor de zaak van de Hebreeën die in Egypte woonden voor Merneptah, Ramesses II's zoon en opvolger. Dit episode kan zich hebben afgespeeld in de tweede helft van Merneptah's regeerperiode, ervan uitgaande dat hij twintig jaar of bijna twintig jaar regeerde. Rowton is van mening dat de veronderstelling heel goed haalbaar is. Mozes zou toen de Exodus hebben geleid aan het einde van Merneptah's regeerperiode. Het kon nauwelijks anders zijn, omdat zowel de Bijbel als de Koran ons vertellen dat Farao omkwam tijdens de achtervolging van de Hebreeën die het land verlieten.
Dit plan komt perfect overeen met het verslag dat voorkomt in de Schrift over de kindertijd van Mozes en over de manier waarop hij opgenomen werd in de familie van de Farao. Het is een bekend feit dat Ramesses II erg oud was toen hij stierf: het wordt gezegd dat hij negentig tot honderd jaar oud was. Volgens deze theorie zou hij op het begin van zijn regering, die zestig-zeven jaar duurde, tussen de twintig-drie en de dertig-drie jaar oud zijn geweest. Hij kon op die leeftijd getrouwd zijn geweest en er is niets dat in tegenspraak is met de ontdekking van Mozes door 'een lid van de huishouding van de Farao' (volgens de Koran), of het feit dat de vrouw van de Farao hem vroeg of hij het pasgeboren kind zou bewaren dat ze op de oever van de Nijl had gevonden. De Bijbel beweert dat het kind gevonden werd door de dochter van de Farao. Gezien de leeftijd van Ramesses II aan het begin van zijn regering zou het volkomen mogelijk zijn geweest dat hij een dochter had die oud genoeg was om het verlaten kind te ontdekken. De Koranische en Bijbelse verhalen sluiten op dit punt op geen enkele manier tegen elkaar in.
De hier gegeven theorie staat in absolute overeenstemming met de Koran en is bovendien in strijd met slechts één enkele verklaring in de Bijbel die voorkomt (zoals we hebben gezien) in Koningen I 6,1 (N.B. dit boek is niet opgenomen in de Thora). Deze passage is het onderwerp van veel discussie en Vader de Vaux verwerpt de historische gegevens die in dit deel van het Oude Testament staan, dat de Exodus relateert aan de constructie van Salomo's tempel. Het feit dat het onderwerp van twijfel is, maakt het onmogelijk om het als een sluitend argument tegen de hier uiteengezette theorie te behouden.
In de tekst van de beroemde stele daterend uit het vijfde jaar van Merneptah's regering denken critici dat ze hier een bezwaar hebben gevonden tegen de hier uiteengezette theorie, waarbij de achtervolging van de joden de laatste daad van zijn regering vormde.
De stele is van groot belang omdat het het enige bekende document in hiërogliefen vertegenwoordigt dat het woord 'Israël' bevat. [ Het woord wordt gevolgd door een generieke determinatief die geen twijfel laat bestaan over het feit dat deze term een 'menselijke gemeenschap of groep' aanduidt.] De inscriptie, die dateert uit het eerste deel van Merneptah's regering, werd ontdekt in Thebe in de Funeral Temple van de Farao. Het verwijst naar een reeks overwinningen die hij behaalde over de buurlanden van Egypte, in het bijzonder een overwinning die aan het einde van het document wordt genoemd over een "verwoest Israël dat geen zaad meer heeft . . ". Vanuit dit feit is het standpunt ingenomen dat het bestaan van het woord 'Israël' impliceerde dat de joden al in Kanaän gevestigd moesten zijn tegen het vijfde jaar van Merneptah's regering, en dat als gevolg daarvan de Exodus van de Hebreeën uit Egypte al had plaatsgevonden.
Deze bezwaren lijken niet houdbaar, omdat ze impliceren dat er tijdens de periode dat er joden in Egypte leefden, geen joden in Kanaän konden wonen – een stelling die onmogelijk te aanvaarden is. Vader de Vaux, ondanks het feit dat hij een aanhanger is van de theorie die Ramesses II de Farao van de Exodus maakt, noteert [ in zijn boek 'De Oude Geschiedenis van Israël' (Histoire ancienne d'Isra'l)] het volgende over de vestiging van de joden in Kanaän: "In het zuiden is het tijdstip waarop gemeenschappen die verwant zijn aan de Israëlieten zich in de regio Kadesh vestigden, onduidelijk en dateert van vóór de Exodus." Hij staat dus open voor de mogelijkheid dat bepaalde groepen Egypte op een ander tijdstip hebben verlaten dan Mozes en zijn volgelingen. De 'Apiru of Habiru die soms met de Israëlieten zijn geïdentificeerd, waren al in Syrië-Palestina lang voordat Ramesses II en de Exodus: we hebben documentair bewijs dat Amenophis II 8.600 gevangenen terugbracht om als gedwongen arbeiders in Egypte te werken. Anderen waren te vinden in Kanaän onder Sethos I, waar ze onrust veroorzaakten in de regio Beth-Shean: P. Montet herinnert ons hieraan in zijn boek Egypte en de Bijbel (L'Egypte et la Bible). Het is dus heel plausibel om te veronderstellen dat Merneptah gedwongen was om streng op te treden tegen deze rebellen aan zijn grenzen, terwijl er daarbinnen zich bevonden degenen die later rond Mozes zouden verzamelen om het land te ontvluchten. Het bestaan van de stele die dateert uit het vijfde jaar van Merneptah's heerschappij doet op geen enkele manier afbreuk aan de huidige theorie.
Bovendien, het feit dat het woord 'Israël' voorkomt in de geschiedenis van het joodse volk staat totaal los van de notie dat Mozes en zijn volgelingen zich in Kanaän hebben gevestigd. De oorsprong van het woord is als volgt:
Volgens Genesis (32,29) is Israël de tweede naam die aan Jakob, zoon van Isaac en kleinzoon van Abraham, werd gegeven. De commentatoren van de Oecumenische Vertaling van de Bijbel-Oud Testament (Traduction oecuménique de la Bible-Ancien Testament), 1975, denken dat de betekenis waarschijnlijk is dat 'God toont Zich in Zijn Kracht'. Aangezien het aan een enkele man is gegeven, is het niet verwonderlijk dat het ook aan een gemeenschap of groep mensen werd gegeven ter nagedachtenis aan een vooraanstaande voorouder.
De naam 'Israël' verscheen dus al lang voordat Mozes: enkele honderden jaren eerder, om precies te zijn. Het is dus niet verwonderlijk om het te zien staan op een stele uit de heerschappij van de Farao Merneptah. Het feit dat het er op staat, vormt op geen enkele manier een argument vóór een theorie die de Exodus dateert vóór het vijfde jaar van Merneptah's heerschappij.
Wat het wel doet, is verwijzen naar een groep die het 'Israël' noemt, maar Merneptah's stele kan niet verwijzen naar een politiek gevestigde collectiviteit, omdat de inscriptie dateert van het einde van de Dertiende eeuw v.Chr. en het Koninkrijk Israël pas in de Tiende eeuw v.Chr. werd gevormd. Het moet dus verwijzen naar een menselijke gemeenschap van bescheidenere proporties. [ "De naam 'Israël' (op de stele) wordt vergezeld door het generieke determinatief 'volk' in plaats van het determinatief 'land', zoals het geval is voor de andere proper namen in de stele" schrijft Vader B. Couroyer, Professor aan de Bijbel School van Jeruzalem, in zijn commentaar op de vertaling van het Boek Exodus (Pub. Editions du Cerf, Parijs, 1968, pagina 12).]
Tegenwoordig weten we dat de entree van 'Israël' in de geschiedenis werd voorafgegaan door een lange formatiperiode van acht of negen eeuwen. Deze periode werd gekenmerkt door de vestiging van vele semi-nomadische groepen, vooral de Amorieten en de Aramese, over de hele regio. In dezelfde periode begonnen Patriarchs op te duiken in hun gemeenschappen, waaronder Abraham, Isaac en Jakob-Israël. De tweede naam van deze laatste Patriarch werd gebruikt om de oorspronkelijke groep, de kern van een toekomstige politieke entiteit aan te duiden, die lang nadat Merneptah's heerschappij plaats zou vinden, aangezien het Koninkrijk Israël bestond van 931 of 930 tot 721 v.Chr.
Dit evenement markeert een zeer belangrijk punt in de vertellingen die in de Bijbel en de Koran voorkomen. Het komt zeer duidelijk naar voren in de teksten. Het wordt in de Bijbel genoemd, niet alleen in de Pentateuch of Thora, maar ook in de Psalmen: de verwijzingen zijn reeds gegeven.
Het is zeer vreemd te vinden dat christelijke commentatoren het volledig hebben genegeerd. Zo stelt vader de Vaux de theorie dat de Exodus uit Egypte plaatsvond in de eerste helft of het midden van de regering van Ramesses II. Zijn theorie houdt geen rekening met het feit dat de Farao omkwam tijdens de Exodus, een feit dat alle hypothesen zou moeten plaatsen aan het einde van een regering. In zijn Ancient History of Israel (Histoire ancienne d'Isra'l), de Hoofd van de Bijbel School van Jeruzalem lijkt helemaal niet getroubleerd door de contradictie tussen de theorie die hij aanhangt en de gegevens die in de twee Boeken van de Bijbel staan: de Thora en Psalmen.
In zijn boek, Egypt and the Bible (L'Egypte et la Bible), plaatst P. Montet de Exodus tijdens de regering van Merneptah, maar zegt niets over de dood van de Farao die aan het hoofd van het leger stond, achtervolgend de vluchtende Hebreeën.
Deze zeer verrassende houding contrasteert met het perspectief van de joden: Psalm 136, vers 15 dankt God die "Farao en zijn leger overspoelde in de Zee der Rushes" en wordt vaak gereciteerd in hun liturgie. Ze weten van de overeenkomst tussen dit vers en de passage in Exodus (14,28-29): "Het water keerde terug en overdekte de wagens en de paarden en het gehele leger van Farao dat hen in de zee was gevolgd; niet eens één van hen bleef over." Er bestaat voor hen geen twijfel dat de Farao en zijn troepen werden uitgewist. Dezezelfde teksten staan in christelijke Bijbels.
Christelijke commentatoren negeren opzettelijk en in tegenspraak met alle bewijzen de dood van de Farao. Wat nog erger is, sommigen van hen noemen de verwijzing daartoe in de Koran en moedigen hun lezers aan om zeer vreemde vergelijkingen te maken. In de vertaling van de Bijbel onder leiding van de Bijbel School van Jeruzalem [ L'Exode (Exodus), 1968, pagina 73, Pub. Les Editions du Cerf, Parijs.] vinden we de volgende commentaar op de dood van de Farao door vader Couroyer.
"De Koran verwijst hiernaar (de dood van de Farao) (soera 10, verzen 90-92), en de volkstraditie zegt dat de Farao die met zijn leger verdronk (een gebeurtenis die niet wordt genoemd in de Heilige Schrift [ Er bestaat geen twijfel dat deze commentator verwijst naar de Bijbel.]) onder de oceaan leeft, waar hij over de mannen van de zee regeert, d.w.z. de zeehonden."
Het is voor de hand liggend dat een onwetende lezer van de Koran de neiging zal hebben om een verband te leggen tussen een verklaring in de Koran - die voor de commentator in tegenspraak is met de Bijbeltekst - en deze absurde legende die afkomstig is van een zogenaamde volkstraditie die in de commentaar wordt genoemd na de verwijzing naar de Koran.
De werkelijke betekenis van de verklaring in de Koran over dit onderwerp heeft niets te maken met wat deze commentator suggereert: verzen 90 tot 92, soera 10 informeren ons dat de Kinderen van Israël de zee overstaken terwijl de Farao en zijn troepen hen achtervolgden en dat het pas toen de Farao op het punt stond te verdrinken, was dat hij riep: "Ik geloof dat er geen God is behalve de God waarin de Kinderen van Israël geloven. Ik behoor tot hen die zich aan Hem onderwerpen." God antwoordde: "Wat? Nu! Jij hebt je gerebellionned en onheil veroorzaakt. Vandaag redden Wij u in uw lichaam, zodat u een teken zult zijn voor hen die na u zullen komen."
Dit is alles wat de soera bevat over de dood van de Farao. Er is hier noch elders in de Koran sprake van de fantasmen die door de Bijbel commentator worden vastgelegd. De tekst van de Koran stelt heel duidelijk dat het lichaam van de Farao zal worden gered: dat is de belangrijke informatie.
Toen de Koran werd overgegeven aan de mens door de Profeet, bevonden zich de lichamen van alle Farao's die tegenwoordig (juist of onjuist) worden geacht iets met de Exodus te maken te hebben, in hun grafmonumenten van de Necropolis van Thebe, aan de overkant van de Nijl ten opzichte van Luxor. Op dat moment was er echter absoluut niets bekend over dit feit, en het was pas aan het einde van de Negentiende eeuw dat ze daar werden ontdekt. Zoals de Koran stelt, werd het lichaam van de Farao van de Exodus in feite gered: welke van de Farao's het ook was, bezoekers kunnen hem zien in de Koninklijke Mummies Kamer - van het Egyptisch Museum, Caïro. De waarheid is daarom heel anders dan de belachelijke legende die vader Couroyer aan de Koran heeft verbonden.
Het gemummificeerde lichaam van Merneptah, zoon van Ramses II en Farao van de Exodus - alle bewijzen wijzen daarop - werd in 1898 door Loret ontdekt in Thebe in de Kings' Valley, waarna het naar Caïro werd overgebracht. Elliot Smith verwijderde de verbanden op 8 juli 1907: hij geeft een gedetailleerde beschrijving van deze operatie en het onderzoek van het lichaam in zijn boek The Royal Mummies (1912). Op dat moment verkeerde de mumfie in een bevredigende staat van bewaring, ondanks verslechtering in verschillende delen. Sindsdien is de mumfie te zien voor bezoekers in het Caïro Museum, met zijn hoofd en nek ontdaan van verbanden en de rest van het lichaam verborgen onder een doek. Het is zo goed verborgen, dat tot voor kort het Museum slechts algemene foto's van de mumfie bezat die door E. Smith in 1912 waren genomen.
In juni 1975 stond het de Egyptische hoogwaardigheidsbekleders mij uiterst vriendelijk toe om de delen van het lichaam van de Farao te onderzoeken die tot dan toe bedekt waren geweest. Ze stonden mij ook toe om foto's te maken. Toen de huidige staat van de mumfie werd vergeleken met de conditie zoals deze meer dan zestig jaar geleden was, werd het overduidelijk dat deze was verslechterd en dat fragmenten waren verdwenen. De gemummificeerde weefsels hadden in sommige plaatsen veel geleden door toedoen van de mens en in andere door het verstrijken van de tijd.
Deze natuurlijke verslechtering is gemakkelijk te verklaren door de veranderingen in de conservatieomstandigheden vanaf de periode in de late Negentiende eeuw toen deze werd ontdekt. De ontdekking vond plaats in de tombe van de Necropolis van Thebe, waar de mumfie meer dan drieduizend jaar had gelegen. Vandaag de dag wordt de mumfie tentoongesteld in een eenvoudige glazen vitrine die geen hermetische isolatie van de buitenwereld biedt, noch bescherming tegen vervuiling door micro-organismen. De mumfie wordt blootgesteld aan temperatuurwisselingen en seizoensgebonden veranderingen in de luchtvochtigheid: het staat ver van de omstandigheden af die het in staat stelden om gedurende ongeveer drieduizend jaar beschermd te blijven tegen elke bron van verslechtering. Het heeft de bescherming verloren die werd geboden door zijn verbanden en het voordeel van het blijven verblijven in de gesloten omgeving van de tombe, waar de temperatuur constanter was en de lucht minder vochtig dan in Caïro op bepaalde momenten van het jaar. Natuurlijk moest de mumfie, toen deze zich nog in de Necropolis bevond, de bezoeken van grafrovers (waarschijnlijk zeer vroeg) en knaagdieren verdragen: zij veroorzaakten een zekere mate van schade, maar de omstandigheden waren niettemin (zo lijkt het) veel gunstiger voor het om de tand des tijds te doorstaan dan ze vandaag de dag zijn.
Op mijn suggestie werden tijdens dit onderzoek van de mummie in juni 1975 speciale onderzoeken uitgevoerd. Een uitstekende radiografische studie werd gemaakt door Dokters El Meligy en Ramsiys, en het onderzoek van het interieur van de borstkas, door een opening in de borstwand, werd uitgevoerd door Doctor Mustapha Manialawiy, naast een onderzoek van de buik. Dit was het eerste voorbeeld van endoscopie dat werd toegepast op een mummie. Deze techniek stelde ons in staat om enkele zeer belangrijke details in het lichaam te zien en te fotograferen. Professor Ceccaldi voerde een algemeen forensisch onderzoek uit, dat zal worden voltooid met een microscopisch onderzoek van enkele kleine fragmenten die spontaan van het lichaam van de mummie vielen: dit onderzoek zal worden uitgevoerd door Professor Mignot en Doctor Durigon. Het spijt me te moeten zeggen dat er op het moment dat dit boek wordt gedrukt geen definitieve uitspraken kunnen worden gedaan. [November, 1975 voor de Eerste Franse editie.]
Wat reeds kan worden afgeleid van dit onderzoek, is de ontdekking van meerdere laesies van de botten met brede lacunen, waarvan sommige fataal kunnen zijn geweest - hoewel het nog niet mogelijk is vast te stellen of sommige van hen plaatsvonden vóór of na de dood van de Farao. Hij is hoogstwaarschijnlijk overleden aan verdrinking, volgens de Schriftelijke verhalen, of aan zeer gewelddadige schokken voorafgaand aan het moment waarop hij werd overspoeld - of aan beide tegelijk.
De relatie van deze laesies met de verslechtering, wiens bronnen hierboven zijn genoemd, maakt de correcte bewaring van de mummie van de Farao enigszins problematisch, tenzij voorzorgs- en restauratiemaatregelen zeer snel worden genomen. Deze maatregelen moeten ervoor zorgen dat het enige concrete bewijs dat we vandaag nog bezitten betreffende de dood van de Farao van de Exodus en de redding van zijn lichaam, gewild door God, niet verdwijnt met de tijd.
Het is altijd wenselijk dat de mens zich inspant om de overblijfselen van zijn geschiedenis te bewaren, maar hier hebben we iets dat daarbuiten gaat: het is de materiële aanwezigheid van het gemummificeerde lichaam van de man die Mozes kende, zijn smeekbeden weerstond, hem achterna zat toen hij vluchtte en in het proces zijn leven verloor. Zijn aardse overblijfselen werden door de Wil van God gered van vernietiging om een teken voor de mens te worden, zoals geschreven staat in de Koran. [ De mummie van Ramesses II, die een andere getuige was van Mozes' verhaal, is het onderwerp geweest van een studie die vergelijkbaar is met die uitgevoerd op de mummie van Merneptah; hetzelfde restauratiewerk is daarvoor vereist.]
Zij die in moderne gegevens zoeken naar bewijs van de waarachtigheid van de Heilige Schrift zullen een prachtige illustratie vinden van de verzen van de Koran die betrekking hebben op het lichaam van de Farao door een bezoek aan de Royal Mummies Room van het Egyptisch Museum, Caïro!
Vertalers' Opm.:
De resultaten van deze medische studies, uitgevoerd in Caïro, 1976, werden door de auteur voorgelezen aan verschillende Franse geleerde genootschappen, waaronder de 'Acad'mie Nationale de M'decine' (Nationale Academie van Geneeskunde), tijdens het eerste deel van 1976. De kennis van deze resultaten leidde de Egyptische Autoriteiten tot de beslissing om de mummie van Ramesses II naar Frankrijk te transporteren. Zo arriveerde hij voor behandeling in Parijs op 26 september 1976.
|