De Evangelies en de Moderne Wetenschap. De Algemene Stambomen van Jezus

✦

Onofficiële machinevertaling van de Engelse uitgave (tr. Alastair D. Pannell and Maurice Bucaille); niet nagekeken. Engels origineel.

Ten eerste zijn er echter vele beschrijvingen die verwijzen naar wonderen die zich nauwelijks lenen voor wetenschappelijke commentaar. De wonderen betreffen mensen – de genezing van de zieken (de gestoorden, blinden, verlamden; de genezing van melaatsen, de opstanding van Lazarus) alsmede de puur materiële verschijnselen die buiten de wetten der natuur liggen (de beschrijving van Jezus die over water liep dat hem droeg, de verandering van water in wijn). Soms wordt een natuurlijk verschijnsel vanuit een ongebruikelijke hoek gezien, doordat het tijds element zeer kort is: de onmiddellijke bedwinging van de storm, het ogenblikkelijke verwelken van de vijgenboom, de wonderlijke vangst van vissen, alsof alle vissen in de zee tezamen naar precies de plaats waren gekomen waar de netten werden uitgeworpen.

God grijpt in Zijn Almachtige Macht in al deze episodes in. Men hoeft niet te worden verrast door wat Hij in staat is te verrichten; naar menselijke maatstaven is het verbazingwekkend, maar voor Hem niet. Dit betekent geenszins dat een gelovige de wetenschap moet vergeten. Een geloof in goddelijke wonderen en in de wetenschap is volstrekt verenigbaar: het een is op een goddelijke schaal, het andere op een menselijke.

Persoonlijk ben ik zeer bereid te geloven dat Jezus een melaat heeft genezen, maar ik kan niet accepteren dat een tekst als authentiek en door God geïnspireerd wordt verklaard wanneer ik lees dat er slechts twintig geslachten bestonden tussen de eerste mens en Abraham. Lucas zegt dit in zijn Evangelie (3, 23-28). We zullen in een ogenblik de redenen zien die aantonen waarom Lucas' tekst, zoals de tekst in het Oude Testament over hetzelfde thema, eenvoudigweg een product is van menselijke verbeelding.

De Evangelies (zoals de Koran) geven ons dezelfde beschrijving van de biologische oorsprong van Jezus. De vorming van Jezus in de moederschoot vond plaats in omstandigheden die buiten de wetten van de natuur lagen die gemeengoed zijn voor alle mensen. Het eicel, geproduceerd door de eierstok van de moeder, hoefde niet te worden verenigd met een zaadcel, die van zijn vader had moeten komen, om een embryo en dus een levensvatbaar kind te vormen. Het verschijnsel van de geboorte van een normaal individu zonder de bevruchtende werking van de mannelijke wordt 'parthenogenese' genoemd. In het dierenrijk kan parthenogenese onder bepaalde omstandigheden worden waargenomen. Dit is waar voor diverse insecten, bepaalde ongewervelden en, zeer af en toe, een select ras van vogels. Door middel van experimenten is het mogelijk geweest, bijvoorbeeld bij bepaalde zoogdieren (vrouwelijke konijnen), om de beginfase van een ontwikkeling van het eicel tot een embryo te verkrijgen in een uiterst rudimentaire fase zonder enige tussenkomst van een zaadcel. Het was echter niet mogelijk om verder te gaan en een voorbeeld van volledige parthenogenese, hetzij experimenteel of natuurlijk, is onbekend. Jezus is een uniek geval. Maria was een maagdmoeder. Zij behield haar maagdelijkheid en had geen kinderen behalve Jezus. Jezus is een biologische uitzondering. [ De Evangelies verwijzen soms naar Jezus' 'broers' en 'zusters' (Mattheüs 13, 46-60 en 64-68; Marcus 6, 1-6; Johannes 7, 3 en 2, 12). De Griekse woorden die gebruikt worden, adelphoi en adelphai, betekenen inderdaad biologische broers en zusters; ze zijn hoogstwaarschijnlijk een gebrekkige vertaling van de oorspronkelijke Semitische woorden die eenvoudigweg 'neef' betekenen. In dit geval waren het wellicht neven.]

 

De stambomen van Jezus

De twee stambomen die in de Evangelies van Mattheüs en Lucas voorkomen, geven aanleiding tot problemen van geloofwaardigheid, overeenstemming met wetenschappelijke gegevens en dus authenticiteit. Deze problemen vormen een bron van groot ongemak voor christelijke commentatoren omdat deze weigeren te zien in hen wat zeer voor de hand ligt: het product van menselijke verbeelding. De auteurs van de Sacerdotale tekst van Genesis, de zesde eeuw v.Chr., waren al geïnspireerd door verbeelding voor hun stambomen van de eerste mensen. Het inspireerde Mattheüs en Lucas opnieuw voor de gegevens die ze niet uit het Oude Testament haalden.

Men moet meteen opmerken dat de mannelijke stambomen absoluut geen relevantie hebben voor Jezus. Zou men een stamboom willen geven aan de enige zoon van Maria, die geen biologische vader had, dan zou dat de stamboom van zijn moeder Maria moeten zijn.

Hier is de tekst van de Revised Standard Version of the Bible, 1952:

De stamboom volgens Matteüs staat aan het begin van zijn Evangelie:

"Het boek van de stamboom van Jezus Christus,
de zoon van David, de zoon van Abraham.

Abraham
Izak
Jakob
Juda
Perez
Hezron
Ram
Amminadab
Nahshon
Salmon
Boaz
Obed
Jesse
David
Salomo
Rehoboam
Abia
Asa
Josafat
Joram
Uzzia
Jotam
Achaz
Hizkia
Manasse
Amos
Jozias

 

 


 

Jekonias
Salathiel
Zerubbabel
Abiud
Eliakim
Azor
Zadok
Achim
Eliud
Eleazar
Matthan
Jakob

was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van

ten tijde van de deportatie naar Babylon.

 


Na de deportatie naar Babylon:

was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
was de vader van
van wie Jezus geboren werd, die

Izak
Jakob
Juda en zijn broers
Perez en Zerah door Tamar
Hezron
Ram
Amminadab
Nahshon
Salmon
Boaz door Rachab
Obed door Ruth
Jesse
David de koning
Salomo door de vrouw van Urias
Rehoboam
Abia
Asa
Josafat
Joram
Uzzia
Jotam
Achaz
Hizkia
Manasse
Amos
Jozias
Jechoniah en zijn broers

 






Salathiel
Zerubbabel
Abiud
Eliakim
Azor
Zadok
Achim
Eliud
Eleazar
Matthan
Jakob
Jozef, de echtgenoot van Maria
werd Christus genoemd.

 

Zo waren alle geslachten van Abraham tot David veertien geslachten, en van David tot de deportatie naar Babylon veertien geslachten, en van de deportatie naar Babylon tot de Christus veertien geslachten". (Mattheüs, I, 1-17)

De stamboom die door Lucas (3, 23-38) wordt gegeven, is anders dan die van Mattheüs. De tekst die hier wordt weergegeven, is van de Revised Standard Version of the Bible:

"Jezus, toen hij met zijn bediening begon, was ongeveer dertig jaar oud, als zoon (zoals men dacht) van Jozef, de zoon van Heli, de zoon van Matthat, de zoon van Levi, de zoon van Melchi, de zoon van Jannai, de zoon van Jozef, de zoon van Mattathias, de zoon van Amos, de zoon van Nahum, de zoon van Esli, de zoon van Naggai, de zoon van Maath, de zoon van Mattathias, de zoon van Semein, de zoon van Josech, de zoon van Joda, de zoon van Joanan, de zoon van Rhesa, de zoon van Zerubbabel, de zoon van Shealtiel, de zoon van Neri, de zoon van Melchi, de zoon van Addi, de zoon van Cosam, de zoon van Elmadam, de zoon van Er, de zoon van Joshua, de zoon van Eliezer, de zoon van Jorim, de zoon van Matthat, de zoon van Levi, de zoon van Simeon, de zoon van Juda, de zoon van Jozef, de zoon van Jonam, de zoon van Eliakim, de zoon van Melea, de zoon van Menna, de zoon van Mattatha, de zoon van Nathan, de zoon van David, de zoon van Jesse, de zoon van Obed, de zoon van Boaz, de zoon van Sala, de zoon van Nahshon, de zoon van Amminadab, de zoon van Admin, de zoon van Ami, de zoon van Hezron, de zoon van Perez, de zoon van Juda, de zoon van Jacob, de zoon van Isaac, de zoon van Abraham, de zoon van Terah, de zoon van Nahor, de zoon van Serug, de zoon van Reu, de zoon van Peleg, de zoon van Eber, de zoon van Shelah, de zoon van Cainan, de zoon van Arphaxad, de zoon van Shem, de zoon van Noach, de zoon van Lamech, de zoon van Methuselah, de zoon van Enoch, de zoon van Jared, de zoon van Mahalaleel, de zoon van Cainan, de zoon van Enos, de zoon van Seth, de zoon van Adam, de zoon van God."

De stambomen worden duidelijker wanneer ze in twee tabellen worden gepresenteerd, één die de stamboom vóór David laat zien en de andere na hem.

Stamboom van Jezus, vóór David

Volgens Mattheüs

Mattheüs noemt
geen naam vóór Abraham.

  1. Abraham
  2. Izak
  3. Jakob
  4. Juda
  5. Perez
  6. Hezron
  7. Ram
  8. Amminadab
  9. Nahshon
  10. Salmon
  11. Boaz
  12. Obed
  13. Jesse
  14. David
Volgens Lucas
  1. Adam
  2. Seth
  3. Enos
  4. Cainan
  5. Mahalaleel
  6. Jared
  7. Enoch
  8. Methuselah
  9. Lamech
  10. Noach
  11. Sem
  12. Arphaxad
  13. Cainan
  14. Shelah
  15. Eber
  16. Peleg
  17. Reu
  18. Serug
  19. Nahor
  20. Terah
  21. Abraham
  22. Izak
  23. Jakob
  24. Juda
  25. Perez
  26. Hezron
  27. Arni
  28. Admin
  29. Amminadab
  30. Nahshon
  31. Sala
  32. Boaz
  33. Obed
  34. Jesse
  35. David


Stamboom van Jezus, na David

Volgens Matteüs

14 David
15 Salomo
16 Rehoboam
17 Abijah
18 Am
19 Jehoshaphat
20 Joram
21 Uzziah
22 Jotham
23 Ahaz
24 Hezekiah
25 Manasseh
26 Amos
27 Josiah
28 Jechoniah

Deportatie naar Babylon

29 Shealtiel
30 Zerubbabel
31 Abiud
32 Eliakim
33 Azor
34 Zadok
35 Achim
36 Eliud
37 Eleazar
38 Matthan
39 Jacob
40 Jozef
41 Jezus

Volgens Lucas

35 David
36 Nathan
37 Mattatha
38 Menna
39 Melea
40 Eliakim
41 Jonam
42 Jozef
43 Judah
44 Simeon
45 Levi
46 Matthat
47 Jorim
48 Eliezer
49 Joshua
50 Er
51 Elmadam
52 Cosam
53 Addi
54 Melchi
55 Neri
56 Shealtiel
57 Zerubbabel
58 Rhesa
59 Joanan
60 Joda
61 Josech
62 Semein
63 Mattathias
64 Maath
65 Naggai
66 Esli
67 Nahum
68 Amos
69 Mattathias
70 Jozef
71 Jannai
72 Melchi
73 Levi
74 Matthat
75 Heli
76 Jozef
77 Jezus

 

 

Variaties in de manuscripten en in relatie tot het Oude Testament

Los van variaties in spelling, dient het volgende te worden vermeld:

a) Het Evangelie van Matteüs

De stamboom is verdwenen uit het Codex Bezae Cantabrigiensis, een zeer belangrijk zesde-eeuws manuscript in zowel Grieks als Latijn. Het is volledig verdwenen uit de Griekse tekst en ook een groot deel van de Latijnse tekst. Het kan heel eenvoudig zijn dat de eerste pagina's verloren zijn gegaan.

Men moet hier opmerken dat Matteüs grote vrijheden heeft genomen met het Oude Testament. Hij heeft de stambomen verkleind voor het oogmerk van een vreemde numerieke demonstratie (die hij uiteindelijk niet geeft, zoals we zullen zien).

b) Het Evangelie van Lucas

  1. Voor Abraham: Lucas vermeldt 20 namen; het Oude Testament vermeldt slechts 19 (zie tabel van de nakomelingen van Adam in het Oude Testament gedeelte van dit werk). Na Arphaxad (Nr. 12) heeft Lucas een persoon genaamd Cainan (Nr. 13) toegevoegd, die niet wordt genoemd in Genesis als de zoon van Arphaxad.

  2. Van Abraham tot David: 14 tot 16 namen worden volgens de manuscripten gevonden.

  3. Van David tot Jezus.

De belangrijkste variatie is de Codex Bezae Cantabrigiensis die Lucas een grillige stamboom toeschrijft, afkomstig van Matteüs, en waar de kopiist vijf namen aan heeft toegevoegd. Helaas is de stamboom van Matteüs' Evangelie verdwenen uit dit manuscript, waardoor vergelijking niet meer mogelijk is.

 

Kritische beschouwing van de teksten

Hier staan we voor twee verschillende stambomen die één essentieel punt gemeen hebben, namelijk dat ze allebei via Abraham en David verlopen. Om deze beschouwing te vergemakkelijken, zullen we het geheel verdelen in drie kritische secties:

-Van Adam tot Abraham.
-Van Abraham tot David.
-Van David tot Jezus.


1. De periode van Adam tot Abraham

Matteüs begon zijn stamboom met Abraham, dus we zijn niet bezorgd over zijn tekst hier. Alleen Lucas geeft informatie over de voorouders van Abraham, teruggaand tot Adam: 20 namen, waarvan er 19 in Genesis (hoofdstukken 4, 5 en 11) te vinden zijn, zoals reeds vermeld.

Is het mogelijk om te geloven dat er slechts 19 of 20 generaties mensen bestonden vóór Abraham? Het probleem is onderzocht in de discussie over het Oude Testament. Als men naar de tabel van Adams afstammelingen kijkt, gebaseerd op Genesis en met cijfers voor het tijdsbestek in de Bijbelse tekst, dan kan men zien dat er ruwweg negentien eeuwen verstreken zijn tussen het verschijnen van de mens op aarde en de geboorte van Abraham. Vandaag de dag wordt geschat dat Abraham leefde rond 1850 v.Chr. en het is afgeleid dat de informatie die door het Oude Testament wordt verstrekt, het verschijnen van de mens op aarde plaatst rond dertien eeuwen v.Chr. Lucas werd uiteraard geleid door deze gegevens voor zijn Evangelie. Hij drukt een flagrante onwaarheid uit door ze op te schrijven en we hebben al gezien welke beslissende historische argumenten tot deze verklaring leiden.

De gedachte dat de gegevens uit het Oude Testament tegenwoordig onacceptabel zijn, wordt erkend; ze behoren tot het 'verouderde' materiaal waarnaar de Tweede Vaticanum verwijst. Het feit dat de Evangeliën echter dezelfde wetenschappelijk incompatibele gegevens overnemen, is een uiterst ernstige observatie die gebruikt kan worden om degenen te verzetten die de historische nauwkeurigheid van de Evangelie teksten verdedigen.

Commentatoren hebben deze gevaar snel ingezien. Ze proberen de moeilijkheid te omzeilen door te zeggen dat het geen complete stamboom is, dat de evangelist namen heeft weggelaten. Ze beweren dat dit opzettelijk is gedaan, en dat zijn enige "intentie was om de brede lijnen of essentiële elementen van een afstammingslijn te vestigen op basis van historische realiteit." [ A. Tricot, Little Dictionary of the New Testament (Petit Dictionnaire du Nouveau Testament in "La Sainte Bible", Desclée, Pub. Paris)] Er is niets in de teksten dat hen in staat stelt om deze hypothese te vormen. In de tekst staat heel duidelijk: A was de vader van B, of B was de zoon van A. Voor het deel voorafgaand aan Abraham put de evangelist bovendien uit het Oude Testament, waar de stambomen zijn weergegeven in de volgende vorm:

Toen X n jaar had geleefd, werd hij de vader van Y . . . Toen Y n jaar had geleefd, werd hij de vader van Z. . . .
Er is dus geen breuk.
Het deel van Jezus' stamboom volgens Lucas, dat voorafgaat aan Abraham, is niet acceptabel in het licht van moderne kennis.

 


2. De periode van Abraham tot David.

Hier komen de twee stambomen (bijna) overeen, met uitzondering van één of twee namen: het verschil kan worden verklaard door kopieerfouten.

Betekent dit dat de evangelisten als nauwkeurig moeten worden beschouwd?

De geschiedenis situeert David rond 1000 v.Chr. en Abraham rond 1800-1860 v.Chr.: 14 tot 16 generaties voor ongeveer acht eeuwen. Kan men dit geloven? Men zou kunnen zeggen dat voor deze periode de Evangelie teksten op de absolute grens van het toelaatbare liggen.

 


3. De periode na David.

Het is erg jammer, maar helaas komen de teksten niet meer overeen als het gaat om het vaststellen van Jozefs lijn van David, en figuurlijk gesproken, Jezus's, voor het Evangelie.

Laat de voor de hand liggende vervalsing in de Codex Bezae Cantabrigiensis betreffende Lucas buiten beschouwing, laten we nu eens kijken wat de twee meest vereerde manuscripten te bieden hebben: de Codex Vaticanus en de Codex Sinaiticus.

In de stamboom volgens Lucas worden 42 namen geplaatst na David (Nr. 35) tot aan Jezus (Nr. 77). In de stamboom volgens Matteüs worden 27 namen genoemd na David (Nr. 14) tot aan Jezus (Nr. 41). Het aantal (fictieve) voorouders dat aan Jezus na David wordt toegewezen, is dus verschillend in de twee Evangeliën. De namen zelf zijn ook verschillend.

Dit is niet alles.

Matteüs vertelt ons dat hij ontdekte hoe Jezus's genealogie zich na Abraham in drie groepen van 14 namen splitste; eerste groep van Abraham tot David; tweede groep van David tot de deportatie naar Babylon; derde groep van de deportatie tot Jezus. Zijn tekst bevat inderdaad 14 namen in de eerste twee groepen, maar in de derde - van de deportatie tot Jezus - zijn er slechts 13 en niet 14, zoals verwacht; de tabel toont aan dat Shealthiel nummer 29 is en Jezus nummer 41. Er is geen variatie van Matteüs die 14 namen voor deze groep geeft.

Om er zelf voor te zorgen dat hij 14 namen in zijn tweede groep heeft, neemt Matteüs zeer grote vrijheden met de tekst van het Oude Testament. De namen van de eerste zes afstammelingen van David (nummer 15 tot 20) komen overeen met de gegevens in het Oude Testament, maar de drie afstammelingen van Ioram (nummer 20), die in Kronieken 11 van de Bijbel worden genoemd als Ahaziah, Joash en Amaziah, worden door Matteüs onderdrukt. Elders is Jechoniah (nummer 28) voor Matteüs de zoon van Jozias, hoewel Koningen II van de Bijbel ons vertelt dat Eliakim tussen Jozias en Jechoniah staat.

Het blijkt hieruit dat Matteüs de genealogische lijnen in het Oude Testament heeft gewijzigd om een kunstmatige groep van 14 namen tussen David en de deportatie naar Babylon te presenteren. Er is ook het feit dat er één naam ontbreekt in Matteüs' derde groep, zodat geen van de huidige Evangelie teksten de 42 namen bevat die worden genoemd. Wat verrassend is, is niet zozeer het bestaan van de weglating zelf (wat misschien verklaard kan worden door een fout van een zeer oude schrijver die vervolgens werd voortgezet), maar het bijna totale stilzwijgen van commentatoren over dit onderwerp. Hoe kan men deze weglating missen? W. Trilling breekt deze vrome stilzwijgingsconspiratie in zijn boek Het evangelie volgens Matteüs (L'Evangile selon Matthieu) [ Pub. Desclée, coll. 'Parole et Prière', Parijs.] door er één regel aan te wijden. Het is een feit dat van aanzienlijk belang is, omdat de commentatoren van dit evangelie, waaronder de Ecumenische Vertaling en Cardinal Daniélou onder andere, de grote symbolische betekenis van Matteüs' 3 x 14 benadrukken. Deze betekenis was zo belangrijk voor de evangelist dat hij zonder aarzeling Bijbelse namen onderdrukte om zijn numerieke demonstratie te bereiken.

Om dit te laten kloppen, zullen commentatoren ongetwijfeld enkele geruststellende verklaringen van apologetische aard construeren, waarbij ze het feit rechtvaardigen dat namen sluw zijn onderdrukt en zorgvuldig de weglating vermijden die de hele strekking van wat de evangelist probeerde te laten zien, ondermijnt.

 

Commentaren van moderne experts in exegese

 

In zijn boek De evangelies van de kindertijd (1967) Les Evangiles de l'Enfance) [ Pub. Editions du Seuil, Parijs.], Cardinal Daniélou investeert Matteüs' 'numerieke schematisering' met een symbolische waarde van het grootste belang, omdat het juist dit is dat Jezus's afstamming vaststelt, wat ook door Lucas wordt beweerd. Voor hem zijn Lucas en Matteüs 'historici' die hun 'historische onderzoek' hebben voltooid, en de 'genealogie' is 'afgenomen van de archieven van Jezus' familie'. Het moet hier worden toegevoegd dat deze archieven nooit zijn gevonden. [ Hoewel de auteur ons verzekert dat hij het bestaan van deze vermeende familiearchieven kent uit de Ecclesiastische Geschiedenis van Eusebius Pamphili (over wiens respectabiliteit veel te zeggen zou zijn), is het moeilijk te zien waarom Jezus' familie twee genealogische bomen zou hebben die noodzakelijkerwijs verschillend waren, simpelweg omdat elk van de twee zogenaamde 'historici' een genealogie gaf die aanzienlijk verschilde van de andere met betrekking tot de namen van degenen die onder Jezus' voorouders figureren.] Cardinal Daniélou veroordeelt iedereen die zijn standpunt bekritiseert, hals over kop. "Het is de westerse mentaliteit, het gebrek aan kennis van het Joods-Christelijke geloof en het ontbreken van een Semitische blik die zo veel experts in exegese hebben doen dwalen bij de interpretatie van de Evangeliën. Ze hebben hun eigen categorieën op hen geprojecteerd: (sic) Platons, Cartesius, Hegel en Heidegger. Het is gemakkelijk te zien waarom alles in hun gedachten door elkaar wordt gehusseld." Plato, Descartes, Hegel en Heidegger hebben uiteraard niets te maken met de kritische houding die men ten opzichte van deze grillige genealogieën kan hebben.

In zijn zoektocht naar de betekenis van Matteüs' 3 x 14, breidt de auteur zich uit over vreemde veronderstellingen. Deze zijn hier het vermelden waard: "Wat er bedoeld kan worden, zijn de gemeenschappelijke tien weken van de Joodse Apocalyps. De eerste drie, die overeenkomen met de tijd van Adam tot Abraham, zouden worden afgetrokken; er zouden dan zeven weken jaren overblijven, de eerste zes zouden overeenkomen met de zes maal zeven die de drie groepen van veertien vertegenwoordigen en de zevende zou beginnen met Christus, met wie het zevende tijdperk van de wereld begint." Uitleg als deze zijn alle commentaar waard!

De commentatoren van de Ecumenische Vertaling-Nieuwe Testament-geven ons ook numerieke variaties van apologetische aard die even onverwacht zijn: Voor Matteüs' 3 x 14:

a) 14 kan het numerieke totaal zijn van de 3 consonanten in de Hebreeuwse naam David (D= 4, V= 6), dus 4+6+4= 14.

b) 3 x 14 = 6 x 7 en "Jezus kwam aan het einde van de zesde week van de Heilige geschiedenis die begon met Abraham."

Voor Lucas geeft deze vertaling 77 namen van Adam tot Jezus, waardoor het getal 7 opnieuw opduikt, deze keer door 77 te delen door 7 (7x 11= 77). Het is heel duidelijk dat voor Lucas het aantal variaties waarbij woorden worden toegevoegd of afgetrokken zodanig is dat een lijst van 77 namen volledig kunstmatig is. Het heeft echter het voordeel zich aan te passen aan deze numerieke spelletjes.

De genealogieën van Jezus zoals ze voorkomen in de Evangeliën, kunnen misschien het onderwerp zijn dat christelijke commentatoren ertoe heeft aangezet hun meest karakteristieke vete van dialectische acrobatiek uit te voeren, vergelijkbaar met de verbeelding van Lucas en Matteüs.

 

 

[ ] [  ] [  ]  
← Terug naar Inhoudsopgave