De Vier Evangelies. Bronnen en Geschiedenis
Onofficiële machinevertaling van de Engelse uitgave (tr. Alastair D. Pannell and Maurice Bucaille); niet nagekeken. Engels origineel.
De Evangelies, die later officieel, d.w.z. canoniek werden, werden pas vrij laat bekend, zelfs al werden ze aan het begin van de tweede eeuw n.Chr. voltooid. Volgens de Oecumenische Vertaling begonnen verhalen die er toe behoren te worden geciteerd rond het midden van de tweede eeuw n.Chr. Desondanks is "het bijna altijd moeilijk te beslissen of de citaten afkomstig zijn van geschreven teksten die de auteurs bij de hand hadden, of dat de laatsten zich tevreden stelden met het oproepen van de herinnering aan fragmenten van de orale traditie."
"Voor 140 n.Chr." lezen we in de commentaren die deze bijbelvertaling bevat, "bestond er in ieder geval geen verslag waardoor men een verzameling evangelische geschriften zou kunnen herkennen". Deze stelling is het tegenovergestelde van wat A. Tricot (1960) schrijft in de commentaar op zijn vertaling van het Nieuwe Testament: "Zeer vroeg, vanaf het begin van de tweede eeuw n.Chr., werd het een gewoonte om 'Evangelie' te zeggen, wat de boeken aanduidt die rond 150 n.Chr. door Sint Justinus ook 'De Herinneringen van de Apostelen' werden genoemd." Helaas komen dergelijke beweringen vaak genoeg voor, zodat het publiek ideeën heeft over de datum van de Evangelies die misleidend zijn.
De Evangelies vormden niet 'zeer vroeg' een geheel; dat gebeurde pas meer dan een eeuw na het einde van Jezus's zending. De Oecumenische Vertaling van de Bijbel schat de datum waarop de vier Evangelies de status van canonieke literatuur verkregen, rond 170 n.Chr.
Justinus's bewering die de auteurs 'Apostelen' noemt, is ook niet aanvaardbaar, zoals we zullen zien.
Wat de datum betreft waarop de Evangelies geschreven werden, stelt A. Tricot dat de Evangelies van Mattheüs, Marcus en Lucas vóór 70 n.Chr. geschreven werden: maar dit is niet aanvaardbaar, behalve misschien voor Marcus. Deze commentator gaat, in navolging van velen, uit de weg om de auteurs van de Evangelies te presenteren als de apostelen of de metgezellen van Jezus. Om deze reden stelt hij schrijfdata voor die ze heel dicht bij de tijd plaatsen waarin Jezus leefde. Wat Johannes betreft, die A. Tricot ons wil laten geloven tot ongeveer 100 n.Chr. leefde, zijn christenen altijd gewend om hem af te beelden als iemand die heel dicht bij Jezus stond bij ceremoniële gelegenheden. Het is echter zeer moeilijk te stellen dat hij de auteur is van het Evangelie dat naar hem is genoemd. Voor A. Tricot, en voor andere commentatoren, was de Apostel Johannes (zoals Mattheüs) de officieel gekwalificeerde getuige van de feiten die hij vertelt, hoewel de meeste critici de hypothese niet steunen dat hij het vierde Evangelie schreef.
Als de vier Evangelies in kwestie echter niet redelijkerwijs kunnen worden beschouwd als de 'Herinneringen' van de apostelen of metgezellen van Jezus, waar komen ze dan vandaan?
Culmann, in zijn boek Het Nieuwe Testament (Le Nouveau Testament) [ Pub. Presses Universitaires de France, Parijs, 1967], zegt hierover dat de evangelisten slechts de "sprekers waren van de vroege christelijke gemeenschap die de orale traditie opschreef. Gedurende dertig of veertig jaar bestond het Evangelie als een bijna uitsluitend orale traditie: deze zond slechts uitspraken en geïsoleerde verhalen door. De evangelisten voegden ze samen, elk op zijn eigen manier, volgens zijn eigen karakter en theologische preoccupaties. Ze koppelden de vertellingen en uitspraken die werden doorgegeven door de heersende traditie. De groepering van Jezus's uitspraken en eveneens de volgorde van verhalen wordt gemaakt door middel van vrij vage verbindingszinnen zoals 'daarna', 'toen hij had' enz. Met andere woorden, het 'raamwerk' van de Synoptische Evangelies [ De drie Evangelies van Marcus, Mattheüs en Lucas.] is van een puur literaire orde en is niet gebaseerd op geschiedenis."
Dezelfde auteur gaat verder als volgt:
"Het moet worden opgemerkt dat de behoeften van de prediking, aanbidding en het onderwijs, meer dan biografische overwegingen, de vroege gemeenschap leidden toen ze de traditie van het leven van Jezus opschreef. De apostelen illustreerden de waarheid van de geloof die ze predikten door de gebeurtenissen in het leven van Jezus te beschrijven. Hun preken waren de oorzaak dat de beschrijvingen werden opgeschreven. De uitspraken van Jezus werden met name doorgegeven in de catechismus van de vroege Kerk."
Dit is precies hoe de commentatoren van de Oecumenische Vertaling van de Bijbel (Traduction oecuménique de la Bible) de schrijwing van de Evangelies beschrijven: de vorming van een orale traditie beïnvloed door de predikingen van de discipelen van Jezus en andere predikers; de bewaring door prediking van dit materiaal, dat daadwerkelijk in de Evangelies te vinden is, door prediking, liturgie en onderwijs van de gelovigen; de geringe mogelijkheid van een concrete vorm die door geschriften aan bepaalde belijdenissen van geloof, uitspraken van Jezus, beschrijvingen van de Passie bijvoorbeeld, wordt gegeven; het feit dat de evangelisten gebruik maken van diverse geschreven vormen alsmede gegevens die in de orale traditie voorkomen. Zij maken hier gebruik van om teksten te produceren "die geschikt zijn voor diverse kringen, die aan de behoeften van de Kerk voldoen, observaties over de Schrift verklaren, fouten corrigeren en zelfs, in voorkomende gevallen, bezwaren van tegenstanders beantwoorden. Aldus hebben de evangelisten, elk volgens zijn eigen perspectief, het materiaal dat aan hen is gegeven door de orale traditie verzameld en schriftelijk vastgelegd".
Deze positie is gezamenlijk aangenomen door meer dan honderd experts in de exegese van het Nieuwe Testament, zowel katholiek als protestant. Deze positie wijkt sterk af van de lijn die is vastgesteld door het Tweede Vaticaans Concilie in zijn dogmatische constitutie over de Openbaring, opgesteld tussen 1962 en 1965. Dit conciliaire document is reeds eenmaal hierboven genoemd, toen er sprake was van het Oude Testament. Het Concilie kon over het laatstgenoemde verklaren dat de boeken die het samenstellen "materiaal bevatten dat onvolmaakt en verouderd is", maar het heeft diezelfde bedenkingen niet geuit over de Evangelies. Integendeel, zoals we lezen in het volgende.
" Niemand kan overzien dat, onder alle Schriftteksten, zelfs die van het Nieuwe Testament, de Evangelies een verdiende positie van superioriteit bezitten. Dit is er toe gelegen dat zij het meest pre-eminente getuigenis afleggen van het leven en de leer van het Lichaamswaardig Woord, Onze Redder. Telkens en overal heeft de Kerk de apostolische oorsprong van de vier Evangelies gehandhaafd en handhaaft zij deze nog steeds. Wat de apostelen op bevel van Christus daadwerkelijk predikten, zowel zij als de mannen in hun gevolg, hebben dat vervolgens met de goddelijke inspiratie van de Geest, in geschriften overgedragen, die de grondslag vormen van het geloof, d.w.z. de viervoudige Evangelie volgens Matteüs, Marcus, Lucas en Johannes."
"Onze Heilige Moeder, de Kerk, heeft standvastig gehandhaafd en handhaaft nog steeds met de grootste constantie, dat deze vier Evangelies, welke zij zonder aarzeling als historisch authentiek bevestigt, getrouw overbrengen wat Jezus, Zoon Gods, daadwerkelijk deed en onderwees tijdens zijn leven onder de mensen voor hun eeuwige zaligheid tot de dag waarop Hij werd opgenomen in de hemel. . . . De heilige auteurs hebben daarom de vier Evangelies samengesteld op zo'n manier dat zij ons steeds ware en onbevangen informatie over het leven van Jezus geven".
Dit is een ondubbelzinnige bevestiging van de getrouwheid waarmee de Evangelies de daden en uitspraken van Jezus overbrengen.
Er is nauwelijks enige compatibiliteit tussen de bevestiging van het Concilie en wat de bovenstaande auteurs beweren. In het bijzonder het volgende:
De Evangelies "moeten niet letterlijk worden genomen", zij zijn "geschriften die geschikt zijn voor een gelegenheid" of "strijdgeschriften". Hun auteurs "schrijven de tradities van hun eigen gemeenschap over Jezus op". (Father Kannengiesser).
De Evangelies zijn teksten die "geschikt zijn voor diverse kringen, die aan de behoeften van de Kerk voldoen, observaties over de Schrift verklaren, fouten corrigeren en zelfs, in voorkomende gevallen, bezwaren van tegenstanders beantwoorden. Aldus hebben de evangelisten, elk volgens zijn eigen perspectief, het materiaal dat aan hen is gegeven door de orale traditie verzameld en schriftelijk vastgelegd". (Oecumenische Vertaling van de Bijbel).
Het is heel duidelijk dat we hier te maken hebben met tegenstrijdige verklaringen: de verklaring van het Tweede Vaticaans Concilie enerzijds, en recentelijk aangenomen houdingen anderzijds. Volgens de verklaring van het Tweede Vaticaans Concilie is in de Evangelies een getrouwe rekening van de daden en woorden van Jezus te vinden; maar het is onmogelijk om dit te verzoenen met het bestaan in de tekst van tegenstrijdigheden, onwaarschijnlijkheden, materieel onmogelijke dingen of uitspraken die in strijd zijn met reeds vastgestelde realiteit.
Als men er daarentegen voor kiest om de Evangelies te beschouwen als een weergave van het persoonlijke standpunt van hen die de mondelinge tradities verzamelden die toebehoorden aan verschillende gemeenschappen, of als geschriften die geschikt zijn voor een gelegenheid of strijdschriften, dan is het niet verwonderlijk om fouten in de Evangelies te vinden. Al deze fouten zijn het teken dat ze door mensen zijn geschreven in omstandigheden als deze. De schrijvers kunnen heel oprecht zijn geweest, zelfs als ze feiten weergeven zonder hun onnauwkeurigheid te betwijfelen. Ze geven ons beschrijvingen die in tegenspraak zijn met de vertellingen van andere auteurs, of beïnvloed zijn door redenen van religieuze rivaliteit tussen gemeenschappen. Ze presenteren daarom verhalen over het leven van Jezus vanuit een volledig ander perspectief dan hun tegenstanders.
Het is al aangetoond hoe de historische context in harmonie is met de tweede benadering van de Evangelies. De gegevens die we hebben over de teksten zelf bevestigen dit definitief.
Het evangelie volgens mattheusMattheüs' is het eerste van de vier Evangelies zoals ze voorkomen in het Nieuwe Testament. Deze positie is volkomen gerechtvaardigd door het feit dat het een voortzetting is, zo te zeggen, van het Oude Testament. Het werd geschreven om te laten zien dat "Jezus de geschiedenis van Israël vervulde", zoals de commentatoren van de Oecumenische Vertaling van de Bijbel noteren en waarop we sterk zullen leunen. Om BO te doen, verwijst Mattheüs voortdurend naar citaten uit het Oude Testament die laten zien hoe Jezus optrad alsof hij de Messias was waar de joden op wachtten. Dit Evangelie begint met een stamboom van Jezus [ Het feit dat deze in tegenspraak is met het evangelie van Lucas zal in een apart hoofdstuk worden behandeld.]. Mattheüs traceert deze terug naar Abraham via David. We zullen zo meteen de fout in de tekst zien die de meeste commentatoren stilletjes negeren. Mattheüs' duidelijke bedoeling was niettemin om meteen de algemene strekking van zijn werk aan te geven door deze lijn van afstammelingen vast te stellen. De auteur zet dezelfde gedachtegang voort door voortdurend Jezus' houding ten opzichte van de Joodse wet naar voren te brengen, waarvan de belangrijkste principes (bidden, vasten en aalmoezen geven) hier worden samengevat. Jezus richt Zijn onderwijs in de eerste plaats tot Zijn eigen volk. Zo spreekt Hij tot de twaalf apostelen: "ga nergens onder de heidenen, en betreed geen stad van de Samaritanen [ De religieuze code van de Samaritanen was de Thora of Pentateuch; zij leefden in de verwachting van de Messias en waren getrouw aan de meeste Joodse observaties, maar zij hadden een rivaliserende Tempel gebouwd ten opzichte van die in Jeruzalem.] maar ga liever naar de verloren schapen van het huis van Israël." (Mattheüs 10, 5-6). "Ik ben slechts gezonden tot de verloren schapen van het huis van Israël." (Mattheüs 15, 24). Aan het einde van zijn Evangelie, op de tweede plaats, breidt Mattheüs de apostolische zending van Jezus' eerste discipelen uit tot alle naties. Hij laat Jezus de volgende opdracht geven: "Gaat dus heen en maakt discipelen van alle naties" (Mattheüs 28, 19), maar de primaire bestemming moet het 'huis van Israël' zijn. Tricot zegt over dit Evangelie: "Onder zijn Griekse uiterlijk zijn vlees en bloed van dit boek Joods, en dat is ook zijn geest; het heeft een Joods gevoel en draagt zijn kenmerkende tekens." Op basis van deze observaties alleen kunnen de oorsprongen van Mattheüs' Evangelie worden geplaatst in de traditie van een Joodsch-christelijke gemeenschap. Volgens O. Culmann probeerde deze gemeenschap "afstand te nemen van het Jodendom terwijl tegelijkertijd de continuïteit van het Oude Testament behouden bleef. De belangrijkste zorgen en de algemene strekking van dit Evangelie wijzen op een gespannen situatie." Er zijn ook politieke factoren te vinden in de tekst. De Romeinse bezetting van Palestina verhoogde uiteraard de wens van dit land om zichzelf te zien bevrijd. Zij baden tot God om in hun voordeel in te grijpen, het volk dat Hij onder alle anderen had uitgekozen, en als hun almachtige soeverein die direct steun kon geven aan de aangelegenheden van mensen, zoals Hij dat al vele malen in de loop van de geschiedenis had gedaan. Wat voor soort persoon was Matteüs? Laten we meteen zeggen dat hij niet langer wordt erkend als een van Jezus's metgezellen. A. Tricot presenteert hem niettemin als zodanig in zijn commentaar op de vertaling van het Nieuwe Testament, 1960: "Matteüs alias, Levi, was een douaneambtenaar in dienst bij de tolpoort of douanehuis in Kapernaüm toen Jezus hem riep om een van Zijn discipelen te worden." Dit is de mening van de Vaderen van de Kerk, Origen, Jerom en Epifanius. Deze mening wordt tegenwoordig niet langer aangehangen. Eén punt dat onbetwist is, is dat de auteur schrijft "voor mensen die Grieks spreken, maar niettemin Joodse gebruiken en de Arameese taal kennen." Het zou zo lijken dat voor de commentatoren van de Oecumenische Vertaling de oorsprong van dit Evangelie als volgt is: "Het wordt er doorgaans van uitgegaan dat het is geschreven in Syrië, wellicht in Antiochië (. . .), of in Fenicië, omdat in deze landen een groot aantal joden woonde. [ Het is gedacht dat de Joodse-christelijke gemeenschap waar Matteüs toe behoorde, net zo gemakkelijk in Alexandrië zou kunnen zijn gevestigd. O. Culmann verwijst naar deze hypothese en vele andere.] (. . .) we hebben aanwijzingen van een polemiek tegen de orthodoxe Joden van de Synagoge en de Farizeeën zoals die zich manifesteerde bij de synagogale bijeenkomst in Jamina rond 80 n.Chr." Onder dergelijke omstandigheden zijn er veel auteurs die de eerste van de Evangeliën dateren op ongeveer 80-90 n.Chr., wellicht ook iets eerder. Het is niet mogelijk om hierover absoluut definitief te zijn . . . aangezien we de exacte naam van de auteur niet kennen, moeten we ons tevredenstellen met een paar contouren die in het Evangelie zelf zijn getraceerd. De auteur kan worden herkend aan zijn beroep. Hij is goed thuis in Joodse geschriften en tradities. Hij kent, respecteert, maar betwist krachtig de religieuze leiders van zijn volk. Hij is een meester in de kunst van het onderwijzen en Jezus begrijpelijk maken voor zijn toehoorders. Hij benadrukt altijd de praktische gevolgen van zijn onderwijs. Hij zou redelijk goed passen bij de beschrijving van een opgeleide Jood die christen werd; een huisheer "die uit zijn schatkist haalt wat nieuw en wat oud is" zoals Matteüs zegt (13,52). Dit is een eind verwijderd van de ambtenaar in Kapernaüm, die Marcus en Lucas Levi noemen, en die een van de twaalf apostelen was . . . Iedereen is het erover eens dat Matteüs zijn Evangelie schreef met behulp van dezelfde bronnen als Marcus en Lucas. Zijn vertelling is, zoals we zullen zien, op verschillende essentiële punten verschillend. Ondanks dit leende Matteüs zwaar van het Evangelie van Marcus, hoewel die niet een van Jezus's discipelen was (O. Culmann). Matteüs neemt zeer grote vrijheden met de tekst. We zullen dit zien wanneer we de Oude Testament bespreken in relatie tot de stamboom van Jezus, die aan het begin van zijn Evangelie staat. Hij voegt in zijn boek beschrijvingen in die vrij letterlijk ongelooflijk zijn. Dit is het adjectief dat in het bovenvermelde werk van vader Kannengiesser wordt gebruikt, verwijzend naar een episode in de opstanding. Het episode van de wacht. Hij wijst op de onwaarschijnlijkheid van het verhaal, verwijzend naar militaire wachtposten bij de graf, "deze heidense soldaten" die "niet rapporteren aan hun hiërarchische superieuren, maar aan de hogepriesters die hen betalen om leugens te vertellen". Hij voegt echter toe: "Men moet hem niet uitlachen, omdat Matteüs' intentie uiterst serieus was. Op zijn manier verwerkt hij oude gegevens uit de mondelinge overlevering in zijn geschreven werk. Het scenario is niettemin de moeite waard van Jezus Christus Superstar. [ Een Amerikaanse film die het leven van Jezus parodieert.]" Laten we niet vergeten dat deze mening over Matteüs afkomstig is van een eminent theoloog die lesgeeft aan het Katholieke Instituut van Parijs (Institut Catholique de Paris). Matteüs vertelt in zijn vertelling de gebeurtenissen die de dood van Jezus begeleiden. Ze zijn een ander voorbeeld van zijn verbeeldingskracht. "En zie, het voorhang van de tempel scheurde in tweeën, van boven naar beneden; en de aarde beefde, en de rotsen splitsten; en de grafen werden geopend, en vele lichamen van de heiligen die in hun graf lagen, werden opgewekt, en na zijn opstanding kwamen ze uit de grafen en verschenen aan velen." Deze passage uit Matteüs (27, 51-53) heeft geen overeenkomstige passage in de andere Evangeliën. Het is moeilijk te zien hoe de lichamen van de heiligen in kwestie uit de doden zouden kunnen zijn opgewekt ten tijde van Jezus' dood (volgens de Evangeliën was het op de avond van de sabbat) en pas uit hun grafen zouden kunnen opkomen na zijn opstanding (volgens dezelfde bronnen op de dag na de sabbat). De meest opvallende onwaarschijnlijkheid is misschien wel te vinden in Matteüs. Het is het moeilijkst te rationaliseren van alles wat de evangeliestellers over Jezus beweren. Hij vertelt in hoofdstuk 12, 38-40 het verhaal betreffende het teken van Jona: Jezus was onder de schriftgeleerden en farizeeën die hem op de volgende wijze aanspraken: "Meester, wij willen een teken van u zien. Maar hij antwoordde hun: "Een boze en overspelige geslacht zoekt een teken; maar er zal geen teken aan hen worden gegeven, dan het teken van de profeet Jona. Want zoals Jona drie dagen en drie nachten in de buik van de vis was, zo zal de Zoon des Menschen drie dagen en drie nachten in het hart der aarde zijn." Jezus verklaart dus dat hij drie dagen en drie nachten in de aarde zal verblijven. Zo plaatsen Matteüs, samen met Lucas en Marcus, de dood en begrafenis van Jezus op de avond van de sabbat. Dit omvat uiteraard de tijd die in de aarde wordt doorgebracht, drie dagen (treis hēmeras in de Griekse tekst), maar deze periode kan slechts twee en niet drie nachten omvatten (treis nuktas in de Griekse tekst [ In een ander deel van zijn Evangelie verwijst Matteüs opnieuw naar dit verhaal, maar zonder precies te zijn over de tijd (16, 1-4). Hetzelfde geldt voor Lucas (11, 29-32). Later zullen we zien hoe in Marcus, Jezus wordt gezegd te hebben verklaard dat er geen teken aan die generatie zou worden gegeven (Markus 8, 11-12).]). Evangeliëcommentatoren negeren dit verhaal vaak. Vader Roguet wijst niettemin op deze onwaarschijnlijkheid wanneer hij opmerkt dat Jezus "slechts drie dagen in de graf is geweest" (één ervan volledig) en twee nachten. Hij voegt echter toe dat "het een vaststaande uitdrukking is en werkelijk drie dagen betekent". Het is verontrustend om te zien hoe commentatoren worden gereduceerd tot het gebruik van argumenten die geen positieve betekenis bevatten. Het zou veel bevredigender zijn intellectueel om te zeggen dat een grove fout zoals deze het gevolg is van een fout van een schrijver! Los van deze onwaarschijnlijkheden onderscheidt Matteüs' Evangelie vooral dat het het werk is van een Joods-christelijke gemeenschap die in het proces is van het losbreken van het Jodendom, terwijl ze toch in lijn blijven met het Oude Testament. Vanuit het oogpunt van de Joods-christelijke geschiedenis is het zeer belangrijk.
|
Het evangelie volgens MarcusDit is het kortste van de vier Evangeliën. Het is ook het oudste, maar ondanks dit is het geen boek geschreven door een apostel. Het was hoogstens geschreven door een discipel van een apostel. O. Culmann heeft geschreven dat hij Marcus niet beschouwt als een discipel van Jezus. De auteur wijst niettemin, aan hen die bedenkingen hebben over de toeschrijving van dit Evangelie aan de apostel Marcus, erop dat "Mattheüs en Lucas dit Evangelie niet op de manier zouden hebben gebruikt die ze hebben gedaan, als ze niet wisten dat het inderdaad gebaseerd was op de leer van een apostel". Dit argument is op geen enkele manier doorslaggevend. O. Culmann ondersteunt de bedenkingen die hij uitteelt door te zeggen dat hij "frequente citaten uit het Nieuwe Testament vindt van de uitspraken van een zekere 'Johannes, genaamd Marcus'." Deze citaten noemen echter niet de naam van een evangeliesteller, en de tekst van Marcus noemt zelf geen auteur. Het gebrek aan informatie over dit punt heeft commentatoren ertoe aangezet om te speculeren over details die nogal extravagant lijken: bijvoorbeeld, met de voorwendsel dat Marcus de enige evangelist was die in zijn beschrijving van de Passie het verhaal vertelde van de jonge man die niets droeg dan een linnen doek en, toen hij werd gegrepen, de linnen doek achterliet en naakt vluchtte (Marcus 14, 51-52), concluderen ze dat de jonge man Marcus moet zijn geweest, "de getrouwe discipel die probeerde de leraar te volgen" (Ecumenische Vertaling). Andere commentatoren zien in dit "persoonlijke geheugen een teken van authenticiteit, een anonieme handtekening", die "bewijst dat hij een ooggetuige was" (O. Culmann). O. Culmann is van mening dat "veel woordspelingen de hypothese ondersteunen dat de auteur van Joodse afkomst was", maar de aanwezigheid van Latijnse uitdrukkingen zou kunnen suggereren dat hij zijn Evangelie in Rome heeft geschreven. "Hij richt zich bovendien tot christenen die niet in Palestina wonen en is voorzichtig om de Aramese uitdrukkingen die hij gebruikt uit te leggen." De traditie heeft inderdaad de neiging om Marcus te zien als Peters metgezel in Rome. Het is gebaseerd op het laatste gedeelte van de eerste brief van Petrus (uitgaande dat hij inderdaad de auteur was). Petrus schreef in zijn brief: "De gemeenschap die in Babylon is, die eveneens uitverkoren is, zendt u groeten; en zo ook mijn zoon Marcus." "Met Babylon wordt waarschijnlijk Rome bedoeld," lezen we in de commentaar op de Ecumenische Vertaling. Van hieruit fantaseren de commentatoren zich geautoriseerd om te concluderen dat Marcus, die verondersteld werd met Petrus in Rome te zijn geweest, de Evangelist was... Men vraagt zich af of het niet dezelfde redenering was die leidde tot Papias, bisschop van Hiëropolis rond 150 n.Chr., om dit Evangelie aan Marcus toe te schrijven als 'Peters vertaler' en mogelijke medewerker van Paulus. Beschouwd vanuit dit standpunt, kan de compositie van Marcus' Evangelie worden geplaatst na de dood van Petrus, d.w.z. tussen 65 en 70 n.Chr. voor de Ecumenische Vertaling en circa 70 n.Chr. voor O. Culmann. De tekst zelf onthult onmiskenbaar een belangrijke tekortkoming. Het is geschreven met een totale minachting voor de chronologie. Marcus plaatst dus aan het begin van zijn vertelling (1, 16-20) het episode van de vier vissers die Jezus aanzet om hem te volgen door simpelweg te zeggen "Ik zal u doen worden vissers van mensen", hoewel ze Hem nog niet kennen. De evangelist toont onder meer een volslagen gebrek aan plausibiliteit. Zoals vader Roguet heeft gezegd, is Marcus 'een onhandige schrijver', 'de zwakste van alle evangelisten'; hij weet nauwelijks hoe hij een verhaal moet schrijven. De commentator versterkt zijn observatie door een passage te citeren over hoe de twaalf apostelen werden geselecteerd. Hier is de letterlijke vertaling: "En Hij ging de heuvels op en riep tot Zich die Hij begeerde; en zij kwamen tot Hem. En Hij stelde dat de twaalf bij Hem zouden zijn en uitgezonden zouden worden om te prediken en gezag te hebben om demonen uit te drijven; en Hij stelde de twaalf aan en legde de naam Simon op Petrus" (Marcus, 3, 13-16). Hij spreekt Matthew en Lucas tegen, zoals reeds hierboven vermeld, met betrekking tot het teken van Jona. Over het onderwerp van de tekens die Jezus aan de mensen gaf tijdens Zijn zending beschrijft Marcus (8, 11-13) een episode die nauwelijks geloofwaardig is: "De Farizeeën kwamen en begonnen met Hem te discussiëren, zoekend van Hem een teken uit de hemel, om Hem te testen. En Hij zuchtte diep in Zijn geest en zei: 'Waarom zoekt deze generatie een teken? Voorwaar, Ik zeg u, er zal geen teken worden gegeven aan deze generatie.' En Hij liet hen achter en ging opnieuw in de boot en vertrok naar de overkant." Er bestaat geen twijfel dat dit een bevestiging is van Jezus Zelf over zijn intentie om geen enkele handeling te verrichten die als bovennatuurlijk zou kunnen worden beschouwd. Daarom beschouwen de commentatoren van de Oecumenische Vertaling, die verrast zijn dat Lucas zegt dat Jezus slechts één teken zal geven (het teken van Jona; zie het Evangelie van Matteüs), het als 'paradoxaal' dat Marcus zegt "geen teken zal worden gegeven aan deze generatie" terwijl ze noteren, de "wonderen die Jezus zelf als een teken geeft" (Lucas 7,22 en 11,20). Het Evangelie van Marcus als geheel wordt officieel erkend als canoniek. Desalniettemin wordt de laatste sectie van Marcus' Evangelie (16,19-20) door moderne auteurs beschouwd als een toevoeging aan het basiswerk: de Oecumenische Vertaling is hierin heel expliciet. Deze laatste sectie is niet opgenomen in de twee oudste complete manuscripten van de Evangeliën, de Codex Vaticanus en de Codex Sinaiticus die dateren uit de vierde eeuw n.Chr. O. Culmann noteert over dit onderwerp dat: "Recentere Griekse manuscripten en bepaalde versies voegen op dit punt een conclusie toe over verschijningen die niet afkomstig is van Marcus, maar van de andere Evangeliën." Sterker nog, de versies van deze toegevoegde afsluiting zijn zeer talrijk. In de teksten zijn er lange en korte versies (beide zijn opgenomen in de Bijbel, Revised Standard Version, 1952). Soms heeft de lange versie enig aanvullend materiaal. Vader Kannengiesser maakt de volgende opmerkingen over de afsluiting. "De laatste verzen moeten zijn onderdrukt toen zijn werk officieel werd ontvangen (of de populaire versie ervan) in de gemeenschap die zijn geldigheid garandeerde. Noch Matteüs, Lucas of a fortiori Johannes zagen het ontbrekende gedeelte. Desondanks was de leemte onacceptabel. Lang daarna, toen de geschriften van Matteüs, Lucas en Johannes, die allemaal op elkaar lijken, in omloop waren, werd een waardig einde voor Marcus samengesteld. De elementen werden ontleend aan bronnen uit de andere Evangeliën. Het zou eenvoudig zijn om de stukjes van de puzzel te herkennen door Marcus (16,9-20) op te sommen. Men zou een concreter idee krijgen van de vrije manier waarop het literaire genre van de evangelische vertelling werd behandeld tot aan het begin van de Tweede eeuw n.Chr." Wat een openhartige toegeving wordt ons hier voorgelegd, in de gedachten van een grote theoloog, dat menselijke manipulatie bestaat in de teksten van de Schrift!
|
Het evangelie volgens LucasVoor O. Culmann is Lucas een 'kronieker', en voor Vader Kannengiesser is hij een 'echte romancier'. In zijn proloog aan Theofilus waarschuwt Lucas ons dat hij, op zijn beurt, voortbouwend op anderen die verslagen hebben over Jezus, een vertelling zal schrijven van dezelfde feiten met behulp van de verslagen en informatie van ooggetuigen - wat impliceert dat hij zelf geen ooggetuige is - inclusief informatie uit de predikingen van de apostelen. Het moet dus een methodisch werk worden dat hij introduceert met de volgende woorden: "Aangezien velen hebben ondernomen een verslag samen te stellen van de dingen die onder ons zijn volbracht, zoals ze ons zijn overgeleverd door hen die van het begin afgetuigen en dienaars van het Woord waren, leek het mij ook goed, nadat ik mij van alles heb laten informeren vanaf de oorsprong, een ordelijk verslag voor u te schrijven, meest uitmuntende Theofilus, opdat u kennis zult hebben van de waarheid betreffende de dingen waarvan u bent ingelicht." Vanaf de allereerste regel kan men zien wat Lucas scheidt van de 'kliederlap’ Marcus, wiens werk we zojuist hebben behandeld. Lucas' Evangelie is onbetwistbaar een literair werk geschreven in klassiek Grieks, vrij van enig barbarisme. Lucas was een cultiveerde heidense bekeerling tot het christendom. Zijn houding tegenover de joden is onmiddellijk duidelijk. Zoals O. Culmann opmerkt, laat Lucas de meest joodse verzen van Marcus weg en benadrukt hij het ongeloof van de joden in de woorden van Jezus, waardoor hij zijn goede relaties met de Samaritanen in het licht stelt, die de joden verafschuwden. Matteüs daarentegen heeft Jezus de apostelen vragen om van hen te vluchten. Dit is slechts een van de vele opvallende voorbeelden van het feit dat de evangelisten Jezus laten zeggen wat het beste bij hun eigen persoonlijke kijk past. Ze doen dit waarschijnlijk met oprecht overtuiging. Ze geven ons de versie van Jezus' woorden die is aangepast aan het standpunt van hun eigen gemeenschap. Hoe kan men in het aangezicht van zo'n bewijs ontkennen dat de Evangeliën 'strijdgeschriften' of 'geschriften die geschikt zijn voor een gelegenheid' zijn, zoals reeds is vermeld? De vergelijking tussen de algemene toon van Lucas' Evangelie en dat van Matteüs is in dit opzicht een goede demonstratie. Wie was Lucas? Er is een poging gedaan om hem te identificeren met de arts met dezelfde naam die wordt genoemd door Paulus in verschillende van zijn brieven. De Oecumenische Vertaling merkt op dat "verschillende commentatoren de medische beroep van de auteur van dit Evangelie hebben bevestigd door de precisie waarmee hij de zieken beschrijft". Deze beoordeling is in feite buitensporig overdreven. Lucas 'beschrijft' dergelijke dingen niet echt; "de woordenschat die hij gebruikt is die van een cultiveerde man van zijn tijd". Er was een Lucas die Paulus' reisgenoot was, maar was hij dezelfde persoon? O. Culmann denkt van wel. De datum van Lucas' Evangelie kan worden geschat op basis van verschillende factoren: Lucas gebruikte de Evangeliën van Marcus en Matteüs. Uit wat we lezen in de Oecumenische Vertaling, lijkt het erop dat hij de belegering en vernietiging van Jeruzalem door de legers van Titus in 70 n.Chr. heeft meegemaakt. Het Evangelie dateert waarschijnlijk van na die tijd. Heden ten dage situeren critici de periode waarin het is geschreven op circa 80-90 n.Chr., maar sommigen plaatsen het op een nog eerder tijdstip. De verschillende vertellingen in Lucas laten belangrijke verschillen zien in vergelijking met zijn voorgangers. Een overzicht hiervan is reeds gegeven. De Oecumenische Vertaling geeft ze aan op pagina's 181 en verder. O. Culmann, in zijn boek Het Nieuwe Testament (Le Nouveau Testament) pagina 18, vermeldt beschrijvingen in Lucas' Evangelie die nergens anders te vinden zijn. En ze gaan niet over kleine details. De beschrijvingen van Jezus' jeugd zijn uniek voor Lucas' Evangelie. Matteüs beschrijft Jezus' jeugd anders dan Lucas, en Marcus vermeldt het helemaal niet. Matteüs en Lucas geven beide verschillende stambomen van Jezus: de tegenstellingen zijn zo groot en de onwaarschijnlijkheden vanuit wetenschappelijk oogpunt zo aanzienlijk, dat een speciaal hoofdstuk van dit boek aan het onderwerp is gewijd. Het is mogelijk om te verklaren waarom Matteüs, die zich tot joden richtte, de stamboom bij Abraham begint en David erin opneemt, en dat Lucas, als een bekeerde heiden, nog verder terug wilde gaan. We zullen echter zien dat de twee stambomen van David af aan tegenstrijdigheden vertonen. Jezus' missie wordt op veel punten anders beschreven door Lucas, Matteüs en Marcus. Een gebeurtenis van zo'n groot belang voor christenen als de instelling van de Eucharistie geeft aanleiding tot variaties tussen Lucas en de andere twee evangelisten. [Het is niet mogelijk om een vergelijking te maken met Johannes omdat hij niet verwijst naar de instelling van de Eucharistie tijdens het Laatste Avondmaal voorafgaand aan de Passie.] Vader Roguet merkt in zijn boek Inleiding tot het Evangelie (Initiation ” l'Evangile) pagina 75 op dat de woorden die gebruikt worden om de Eucharistie te instellen door Lucas (22,19-24) worden gerapporteerd in een vorm die zeer verschillend is van de formulering in Matteüs (26,26-29) en in Marcus (14,22-24) die bijna identiek is. "Daarentegen" schrijft hij, "de formulering die door Lucas is overgeleverd, is zeer vergelijkbaar met die opgeroepen door Sint Paulus" (Eerste Brief aan de Korintiërs, 11,23-25). Zoals we gezien hebben, drukt Lucas in zijn Evangelie ideeën uit over het onderwerp van Jezus's Hemelopgang die in tegenspraak zijn met wat hij zegt in de Handelingen van de Apostelen. Hij wordt erkend als hun auteur en ze vormen een integraal onderdeel van het Nieuwe Testament. In zijn Evangelie situeert hij de Hemelopgang op Pasen, en in de Handelingen veertig dagen later. We weten al tot welke vreemde commentaren deze tegenstrijdigheid de christelijke bijbeldeskundigen heeft geleid. Commentatoren die objectief willen zijn, zoals die van de Oecumenische Vertaling van de Bijbel, zijn verplicht om als algemene regel te erkennen dat voor Lucas "de belangrijkste bezorgdheid niet was om feiten te schrijven die overeenkomen met materiële nauwkeurigheid". Wanneer vader Kannengiesser de beschrijvingen in de Handelingen van de Apostelen, geschreven door Lucas zelf, vergelijkt met de beschrijving van vergelijkbare feiten over Jezus opgewekt uit de dood door Paulus, geeft hij de volgende mening over Lucas: "Lucas is de meest gevoelige en literaire van de vier evangelisten, hij heeft alle kwaliteiten van een echte romancier".
|
Het evangelie volgens JohannesHet evangelie volgens Johannes is radicaal anders dan de drie andere; zozeer zelfs dat vader Roguet in zijn boek Initiatie tot het Evangelie(Initiation ” l'Evangile), nadat hij de andere drie heeft becommentarieerd, onmiddellijk een opvallend beeld oproept voor de vierde. Hij noemt het , een andere wereld'. Het is inderdaad een uniek boek; verschillend in de ordening en keuze van onderwerp, beschrijving en rede; verschillend in zijn stijl, geografie, chronologie; er zijn zelfs verschillen in theologische perspectief (O. Culmann). Jezus's woorden worden daarom anders vastgelegd door Johannes dan door de andere evangelisten: vader Roguet merkt hierop op dat de synoptische evangeliën Jezus's woorden noteren in een stijl die "opvallend is, veel dichter bij de orale stijl", terwijl in Johannes alles meditatie is; zozeer zelfs dat "men zich soms afvraagt of Jezus nog spreekt of dat Zijn ideeën niet onmerkbaar zijn uitgebreid door de eigen gedachten van de evangelist". Wie was de auteur? Dit is een felbediscussieerde vraag en er zijn uiterst wisselende meningen over dit onderwerp geuit. A. Tricot en vader Roguet behoren tot een kamp dat geen enkele bedenking heeft: Johannes's Evangelie is het werk van een ooggetuige, zijn auteur is Johannes, zoon van Zebedeüs en broer van Jacobus. Veel details zijn bekend over deze apostel en staan uiteengezet in werken voor massapublicatie. Populaire iconografie plaatst hem nabij Jezus, zoals in het Laatste Avondmaal voorafgaand aan de Passie. Wie zou kunnen bedenken dat Johannes's Evangelie niet het werk was van Johannes de Apostel wiens figuur zo vertrouwd is? Het feit dat het vierde Evangelie zo laat is geschreven, is geen ernstig argument tegen deze mening. De definitieve versie werd waarschijnlijk geschreven rond het einde van de eerste eeuw n.Chr. Om de tijd waarop het is geschreven te situeren op zestig jaar na Jezus zou in overeenstemming zijn met een apostel die op het moment van Jezus zeer jong was en die bijna honderd werd. Vader Kannengiesser, in zijn studie over de opstanding, komt tot de conclusie dat geen van de auteurs van het Nieuwe Testament, behalve Paulus, kan beweren ooggetuige te zijn geweest van Jezus's opstanding. Johannes vertelde niettemin het verschijnen aan een aantal van de bijeengekomen apostelen, waarvan hij waarschijnlijk lid was, in afwezigheid van Thomas (20,19-24), toen acht dagen later aan de volledige groep apostelen (20,25-29). O. Culmann in zijn werk Het Nieuwe Testament sluit zich niet aan bij dit standpunt. De Oecumenische Vertaling van de Bijbel stelt dat de meeste critici niet accepteren dat het Evangelie door Johannes is geschreven, hoewel deze mogelijkheid niet geheel kan worden uitgesloten. Alles wijst echter op het feit dat de tekst zoals we die vandaag kennen meerdere auteurs heeft gehad: "Het is waarschijnlijk dat het Evangelie zoals het thans voorligt in omloop is gebracht door de discipelen van de auteur, die hoofdstuk 21 en zeer waarschijnlijk verschillende aantekeningen hebben toegevoegd (d.w.z. 4,2 en wellicht 4,1; 4,44; 7,37b; 11,2; 19,35). Met betrekking tot het verhaal van de overspelige vrouw (7,53-8,11), is iedereen het erover eens dat het een fragment van onbekende oorsprong is dat later is ingevoegd (maar niettemin tot de canonieke Schrift behoort)". Vers 19,35 komt voor als een 'handtekening' van een 'ooggetuige' (O. Culmann), de enige expliciete handtekening in het hele Evangelie van Johannes; maar commentatoren menen dat het waarschijnlijk later is toegevoegd. O. Culmann denkt dat latere toevoegingen in dit Evangelie voor de hand liggen; zoals hoofdstuk 21, dat waarschijnlijk het werk is van "een discipel die wellicht geringe wijzigingen aan het hoofdgedeelte van het Evangelie heeft aangebracht". Het is niet nodig alle hypothesen te vermelden die door experts in exegese zijn geopperd. De opmerkingen die hier zijn vastgelegd, gemaakt door de meest eminente christelijke schrijvers over de vragen van het auteurschap van het vierde Evangelie, zijn voldoende om de omvang van de verwarring te laten zien die heerst over het onderwerp van zijn auteurschap. De historische waarde van Johannes' verhalen is in grote mate betwist. De discrepantie tussen hen en de andere drie Evangeliën is behoorlijk opvallend. O. Culmann biedt een verklaring hiervoor; hij ziet in Johannes een ander theologisch standpunt dan de andere evangelisten. Dit doel "richt de keuze van verhalen uit de Logia [Woorden] die zijn vastgelegd, evenals de manier waarop ze worden gereproduceerd . . . Aldus verlengt de auteur vaak de regels en laat de historische Jezus zeggen wat de Heilige Geest Zelf aan Hem heeft geopenbaard". Dit is, voor de betreffende exegeet, de reden voor de discrepanties. Het is uiteraard goed denkbaar dat Johannes, die na de andere evangelisten schreef, bepaalde verhalen heeft gekozen die geschikt zijn om zijn eigen theorieën te illustreren. Men zou niet verbaasd moeten zijn over het feit dat bepaalde beschrijvingen die in de andere Evangeliën voorkomen ontbreken in Johannes. De Oecumenische Vertaling wijst een aantal van dergelijke gevallen aan (pagina 282). Bepaalde leemtes lijken echter nauwelijks geloofwaardig, zoals het feit dat de instelling van het Eeuwige Feest niet wordt beschreven. Het is ondenkbaar dat een episode zo fundamenteel voor het christendom, een inderdaad dat het de basis zou vormen van haar liturgie, d.w.z. de mis, niet door Johannes, de meest eminent meditatieve evangelist, zou worden genoemd. Het is waar dat hij zich, in de vertelling van het avondmaal voorafgaand aan de Passie, beperkt tot het simpelweg beschrijven van het wassen van de voeten van de discipelen, de voorspelling van Judas' verraad en de verloochening van Petrus. In contrast daarmee, zijn er verhalen die uniek zijn voor Johannes en niet voorkomen in de andere drie. De Oecumenische Vertaling vermeldt deze (pagina 283). Hierbij zou men kunnen afleiden dat de drie auteurs niet het belang zagen in deze episodes dat Johannes wel zag in hen. Het is echter moeilijk niet verrast te zijn wanneer men in Johannes een beschrijving vindt van het voorkomen van Jezus opgestaan uit de doden tot zijn discipelen aan de Zee van Tiberias (Johannes 21,1-14). De beschrijving is niet minder dan de reproductie (met talrijke toegevoegde details) van de wonderlijke vangst van vissen die Lucas (5,1-11) presenteert als een episode die tijdens Jezus' leven heeft plaatsgevonden. In zijn beschrijving alludeert Lucas op de aanwezigheid van de Apostel Johannes, die, zoals de traditie het stelt, de evangelist was. Aangezien deze beschrijving in Johannes' Evangelie deel uitmaakt van hoofdstuk 21, dat wordt beschouwd als een latere toevoeging, kan men zich gemakkelijk voorstellen dat de verwijzing naar Johannes' naam in Lucas tot zijn kunstmatige opname in het vierde Evangelie heeft geleid. De noodzaak om een beschrijving van Jezus' leven om te zetten in een postume beschrijving, heeft de evangelische tekst geenszins belet om gemanipuleerd te worden. Een ander belangrijk punt waarop het Evangelie van Johannes verschilt van de andere drie is de duur van de zending van Jezus. Marcus, Matteüs en Lucas plaatsen deze over een periode van één jaar. Johannes spreidt deze uit over twee jaar. O. Culmann noteert dit feit. Over dit onderwerp verklaart de Oecumenische Vertaling het volgende. "De synoptische evangeliën beschrijven een lange periode in Galilea, gevolgd door een meer of minder lange mars naar Judea, en ten slotte een kort verblijf in Jeruzalem. Johannes daarentegen beschrijft frequente reizen van het ene gebied naar het andere en vermeldt een lang verblijf in Judea, vooral in Jeruzalem (1,19-51; 2,13-3,36; 5,1-47; 14,20-31). Hij vermeldt verschillende Pesachvieringen (2,13; 5,1; 6,4; 11,55) en suggereert zo een zending die meer dan twee jaar duurde". Wie moet men geloven - Marcus, Matteüs, Lucas of Johannes?
|
Bronnen van de evangeliënHet algemene overzicht dat hier van de evangeliën is gegeven en dat voortvloeit uit een kritische beschouwing van de teksten, doet denken aan een literatuur "die losjes is geconstrueerd, met een plan dat aan continuïteit mist" en "ogenschijnlijk onoverkomelijke tegenstrijdigheden" vertoont. Dit zijn de termen die worden gebruikt in de beoordeling van hen door de commentatoren van de Oecumenische Vertaling van de Bijbel. Het is belangrijk om te verwijzen naar hun gezag, omdat de gevolgen van een waardering van dit onderwerp uiterst ernstig zijn. Het is al gebleken hoe enkele noties betreffende de religieuze geschiedenis van de tijd waarin de evangeliën werden geschreven, hielpen om bepaalde verontrustende aspecten van deze literatuur te verklaren, die aan de overdenkende lezer duidelijk zijn. Het is echter noodzakelijk om verder te gaan en na te gaan wat hedendaagse werken ons kunnen vertellen over de bronnen waar de evangelisten op leunden bij het schrijven van hun teksten. Ook is het interessant om te zien of de geschiedenis van de teksten nadat ze waren vastgesteld, kan helpen om bepaalde aspecten te verklaren die ze vandaag de dag presenteren. Het probleem van de bronnen werd in die tijd op een zeer simplistische manier benaderd door de Vaderen van de Kerk. In de eerste eeuwen van het christendom was de enige bron beschikbaar het Evangelie dat de volledige manuscripten eerst boden, d.w.z. het Evangelie van Matteüs. Het probleem van de bronnen betrof slechts Marcus en Lucas, omdat Johannes een heel afzonderlijk geval vormde. Sint Augustinus stelde dat Marcus, die tweede staat in de traditionele presentatievolgorde, was geïnspireerd door Matteüs en zijn werk had samengevat. Hij beschouwde verder dat Lucas, die derde staat in de manuscripten, gegevens uit beiden had gebruikt; zijn proloog suggereert dit, en is reeds besproken. De experts in exegese in deze periode waren net zo in staat als wij om de mate van corroboratie tussen de teksten te schatten en een groot aantal verzen gemeenschappelijk aan twee of drie synoptische evangeliën te vinden. Vandaag de dag geven de commentatoren van de Oecumenische Vertaling van de Bijbel de volgende cijfers:
De verzen die uniek zijn voor elk van de eerste drie evangeliën zijn als volgt: Matteüs 330, Marcus 53 en Lucas 500. Van de Vaderen van de Kerk tot het einde van de achttiende eeuw A.D. gingen anderhalve millennium voorbij zonder dat er nieuwe problemen werden opgeworpen over de bronnen van de evangelisten: men bleef de traditie volgen. Pas in de moderne tijd werd, op basis van deze gegevens, gerealiseerd hoe elke evangelist materiaal had opgenomen dat in de anderen te vinden was en zijn eigen specifieke vertelling had samengesteld, geleid door zijn eigen persoonlijke opvattingen. Er werd veel waarde gehecht aan de daadwerkelijke verzameling van materiaal voor de vertelling. Dit kwam voort uit de mondelinge tradities van de gemeenschappen waaruit het voortkwam, enerzijds, en uit een gemeenschappelijke geschreven Arameese bron die niet is herontdekt, anderzijds. Deze geschreven bron had een compacte massa kunnen vormen of bestond uit vele fragmenten van verschillende vertellingen die elke evangelist gebruikte om zijn eigen originele werk te construeren. Meer intensieve studies in ongeveer de laatste honderd jaar hebben geleid tot theorieën die gedetailleerder zijn en in de loop der tijd zelfs nog complexer zullen worden. Een van de moderne theorieën is de zogenaamde 'Holtzmann Twee Bronnen Theorie', (1863). O. Culmann en de Oecumenische Vertaling verklaren dat, volgens deze theorie, Matteüs en Lucas wellicht geïnspireerd zijn geweest door Marcus enerzijds en door een gemeenschappelijk document dat sindsdien verloren is gegaan, anderzijds. De eerste twee hadden bovendien elk hun eigen bronnen. Dit leidt tot het volgende diagram: M. E. BOISMARD Culmann bekritiseert het bovenstaande op de volgende punten: 1. Het werk van Marcus, gebruikt door zowel Lucas als Matteüs, was waarschijnlijk niet het Evangelie van de auteur, maar een eerdere versie. 2. Het diagram legt niet genoeg nadruk op de orale traditie. Deze blijkt van het grootste belang te zijn, omdat deze alleen de woorden van Jezus en de beschrijvingen van zijn zending bewaarde tijdens een periode van dertig of veertig jaar, aangezien elk van de evangelisten slechts de woordvoerder was van de christelijke gemeenschap die de orale traditie opschreef. Zo is het mogelijk te concluderen dat de Evangeliën die we vandaag bezitten een weerspiegeling zijn van wat de vroege christelijke gemeenschappen wisten van het leven en het bedieningswerk van Jezus. Ze spiegelen ook hun overtuigingen en theologische ideeën weer, waarvoor de evangelisten de woordvoerders waren. De meest recente studies in tekstkritiek over de bronnen van de Evangeliën hebben duidelijk laten zien dat er een nog complexer vormingsproces van de teksten was. Een boek van de heren Benoit en Boismard, beiden professoren aan de Bijbel School van Jeruzalem (1972-1973), getiteld de Synopsis van de Vier Evangeliën (Synopse des quatres Evangiles) benadrukt de evolutie van de tekst in stappen parallel aan de evolutie van de traditie. Dit impliceert de consequenties uiteengezet door Vader Benoit in zijn inleiding tot het deel van het werk van Vader Boismard. Hij presenteert deze in de volgende termen:
De wijzigingen en aanpassingen aan de teksten die door hen die ze aan ons doorgegeven hebben, zijn gedaan op een manier die Vader Boismard uitlegt aan de hand van een uiterst complex diagram. Het is een ontwikkeling van de zogenaamde 'Twee Bronnen Theorie', en is het product van onderzoek en vergelijking van de teksten die hier niet in zijn samenvatting mogelijk is. Degenen die geïnteresseerd zijn om meer details te verkrijgen, dienen het originele werk te raadplegen, gepubliceerd door Les Editions du Cerf, Parijs. Vier basisdocumenten-A, B, C en Q-vertegenwoordigen de oorspronkelijke bronnen van de Evangeliën (zie algemeen diagram). Pagina 76.
Geen van deze basisdocumenten leidde tot de productie van de definitieve teksten die we vandaag kennen. Tussen hen en de definitieve versie lagen de tussentijdse versies: Tussentijdse Matteüs, Tussentijdse Marcus, Tussentijdse Lucas en Tussentijdse Johannes. Deze vier tussentijdse documenten zouden leiden tot de definitieve versies van de vier Evangeliën, evenals tot het inspireren van de definitieve corresponderende versies van andere Evangeliën. Men hoeft slechts het diagram te raadplegen om de ingewikkelde relaties te zien die de auteur heeft onthuld. De resultaten van dit scripturaal onderzoek zijn van groot belang. Ze tonen aan dat de Evangelie teksten niet alleen een geschiedenis hebben (die later besproken zal worden) maar ook een 'voorgeschiedenis', om de uitdrukking van Vader Boismard te gebruiken. Hiermee wordt bedoeld dat de teksten, voordat de definitieve versies verschenen, wijzigingen ondergingen in de fase van het Intermediair Document. Zo is het mogelijk om bijvoorbeeld te verklaren hoe een bekend verhaal uit Jezus's leven, zoals de wonderbaarlijke vangst van vissen, in Lucas wordt getoond als een gebeurtenis die plaatsvond tijdens Zijn leven, en in Johannes als een van Zijn verschijningen na Zijn Opstanding. De conclusie die uit het bovenstaande moet worden getrokken is dat we, wanneer we het Evangelie lezen, niet langer zeker kunnen zijn dat we de woorden van Jezus lezen. Vader Benoit richt zich tot de lezers van het Evangelie door hen te waarschuwen en hen de volgende compensatie te bieden: "Indien de lezer in meer dan één geval verplicht is om de notie op te geven dat hij de stem van Jezus direct hoort, dan hoort hij toch de stem van de Kerk en vertrouwt hij erop als de door God aangestelde interpreter van de Meester die ons lang geleden op aarde sprak en die nu tot ons spreekt in Zijn heerlijkheid". Hoe kan men deze formele verklaring van de onauthenticiteit van bepaalde teksten verzoenen met de zinsnede die in de dogmatische constitutie over de goddelijke openbaring door het Tweede Vaticaans Concilie aan ons wordt verzekerd, namelijk de getrouwe overdracht van Jezus's woorden: "Deze vier Evangeliën, die het (de Kerk) zonder aarzeling bevestigt als historisch authentiek, geven getrouw weer wat Jezus, Zoon van God, daadwerkelijk deed en onderwees tijdens Zijn leven onder de mensen voor hun eeuwige zaligheid, tot de dag waarop Hij werd opgenomen in de hemel"? Het is heel duidelijk dat het werk van de Bijbelse School van Jeruzalem flatweg in strijd is met de verklaring van het Concilie.
|
Geschiedenis van de tekstenMen zou zich vergissen als men denkt dat zodra de Evangeliën waren geschreven, ze de basis-Schriften van het pasgeboren christendom vormden en dat mensen er op dezelfde manier naar verwezen als naar het Oude Testament. Op dat moment was de mondelinge overlevering, als drager van Jezus's woorden en de leerstellingen van de apostelen, de voornaamste autoriteit. De eerste geschriften die circuleerden waren Paulus' brieven en ze bekleedden lange tijd een voorrangspositie. Ze waren immers enkele decennia eerder geschreven. Het is reeds aangetoond dat, in tegenstelling tot wat sommige commentatoren nog steeds schrijven, er voor 140 n.Chr. geen getuigenis was van de kennis dat een verzameling Evangelie-geschriften bestond. Pas rond 170 n.Chr. verwierf de vier Evangeliën de status van canonieke literatuur. In de vroege dagen van het christendom waren er veel geschriften over Jezus in omloop. Deze werden niet behouden geacht als zijnde de moeite waard en de Kerk beval ze te verbergen, vandaar hun naam 'Apocryphen'. Sommige van de teksten van deze werken zijn goed bewaard gebleven omdat ze "profiteerden van het feit dat ze algemeen gewaardeerd werden", om het te zeggen van de Oecumenische Vertaling. Hetzelfde gold voor de Brief van Barnabas, maar helaas werden anderen "brutaal opzij geschoven" en ervan bleven slechts fragmenten over. Ze werden beschouwd als de boodschappers van dwaling en werden uit het zicht van de gelovigen verwijderd. Werken zoals de Evangeliën van de Nazarenen, de Evangeliën van de Hebreeën en de Evangeliën van de Egyptenaren, bekend door citaten uit de Vaderen van de Kerk, waren niettemin tamelijk nauw verwant aan de canonieke Evangeliën. Hetzelfde geldt voor het Evangelie van Thomas en het Evangelie van Barnabas. Sommige van deze apocriefe geschriften bevatten verzonnen details, het product van volkse fantasie. Auteurs van werken over de Apocryphen citeren met duidelijke voldoening passages die letterlijk belachelijk zijn. Passages als deze zijn echter te vinden in alle Evangeliën. Men hoeft slechts te denken aan de verzonnen beschrijving van gebeurtenissen die Mattheüs beweert dat er plaatsvonden bij Jezus's dood. Er kunnen passages zonder serieuze inhoud worden gevonden in alle vroege geschriften van het christendom: men moet er eerlijk genoeg toe staan dat dit zo is. De overvloed aan literatuur over Jezus leidde de Kerk ertoe om bepaalde excisions te maken terwijl deze in het proces was van organisatie. Misschien een honderdtal Evangelies werden onderdrukt. Slechts vier werden behouden en op de officiële lijst van neo-Testamentische geschriften geplaatst die het 'Canon' vormen. In het midden van de Tweede eeuw A.D. zette Marcion van Sinope zware druk op de ecclesiastische autoriteiten om een standpunt in te nemen hierover. Hij was een vurige vijand van de joden en verwierp op dat moment het hele Oude Testament en alles in geschriften die na Jezus verschenen, dat hem te dicht bij het Oude Testament leek of afkomstig was van de Joods-christelijke traditie. Marcion erkende alleen de waarde van het Evangelie van Lucas omdat hij geloofde dat Lucas de woordvoerder van Paulus en zijn geschriften was. De Kerk verklaarde Marcion tot ketter en nam alle Brieven van Paulus op in zijn canon, maar voegde ook de andere Evangelies van Mattheüs, Marcus, Lucas en Johannes toe. Ze voegden ook verschillende andere werken toe, zoals de Handelingen der Apostelen. De officiële lijst varieerde niettemin in de loop van de tijd tijdens de eerste eeuwen van het christendom. Een tijdlang stonden er werken in die later als ongeldig werden beschouwd (d.w.z. Apocryphen), terwijl andere werken die in de huidige Nieuwe Testament Canon voorkomen, op dat moment werden uitgesloten. Deze aarzelingen duurden tot de Raden van Hippo Regius in 393 en Carthago in 397. De vier Evangelies stonden er echter altijd in. Men kan zich aansluiten bij Vader Boismard in het betreuren van het verdwijnen van een grote hoeveelheid literatuur die door de Kerk als apocryph werd verklaard, hoewel deze van historisch belang was. De bovenstaande auteur geeft het inderdaad een plaats in zijn Synopsis van de Vier Evangelies naast die van de officiële Evangelies. Hij merkt op dat deze boeken nog steeds bestonden in bibliotheken aan het einde van de Vierde eeuw A.D. Dit was de eeuw waarin dingen serieus werden geordend. De oudste manuscripten van de Evangelies dateren uit deze periode. Documenten die aan deze voorafgingen, d.w.z. papyri uit de Derde eeuw A.D. en één die mogelijk uit de Tweede stamt, geven ons slechts fragmenten door. De twee oudste perkamentmanuscripten zijn Grieks, Vierde eeuw A.D. Ze zijn de Codex Vaticanus, bewaard in de Vaticaanse Bibliotheek en waarvan de plaats van ontdekking onbekend is, en de Codex Sinaiticus, die op de berg Sinaï werd ontdekt en nu wordt bewaard in het British Museum, Londen. De tweede bevat twee apocryfe werken. Volgens de Oecumenische Vertaling bestaan er wereldwijd tweehonderd en vijftig andere bekende perkamenten, waarvan de laatste uit de Elfde eeuw A.D. stamt. "Niet alle kopieën van het Nieuwe Testament die tot ons zijn gekomen, zijn identiek" echter. "Integendeel, het is mogelijk om verschillen van wisselende belangrijkheid tussen hen te onderscheiden, maar hoe belangrijk ze ook mogen zijn, er is altijd een groot aantal van hen. Sommige betreffen slechts verschillen in grammaticale details, woordenschat of woordvolgorde. Elders kunnen echter verschillen tussen manuscripten worden gezien die de betekenis van hele passages beïnvloeden". Als men de omvang van tekstuele verschillen wil zien, hoeft men slechts een blik te werpen in de Novum Testamentum Graece. [Nestlé-Aland Pub. United Bible Societies, Londen, 1971] Dit werk bevat een zogenaamde 'middle-of-the-road' Griekse tekst. Het is een synthesetekst met aantekeningen die alle variaties bevatten die in de verschillende versies worden gevonden. De authenticiteit van een tekst, en zelfs van het meest vereerde manuscript, staat altijd ter discussie. De Codex Vaticanus is daar een goed voorbeeld van. De facsimilereproducties, bewerkt door de Stad Vaticaan, 1965, bevatten een begeleidende nota van de redacteuren, waarin staat dat "een aantal eeuwen nadat het was gekopieerd (vermoedelijk in circa de tiende of elfde eeuw), een schrijver alle letters overtekende, behalve die hij voor fouten hield". Er zijn passages in de tekst waar de originele letters in lichtbruin nog zichtbaar zijn, in contrast met de rest van de tekst, die in donkerbruin is. Er is geen indicatie dat het een getrouwe restauratie was. De nota stelt bovendien dat "de verschillende handen die de manuscripten door de eeuwen heen hebben gecorrigeerd en geannoteerd, nog niet definitief zijn vastgesteld; een aantal correcties is ongetwijfeld aangebracht toen de tekst werd overtekend." In alle religieuze handleidingen wordt de tekst gepresenteerd als een kopie uit de vierde eeuw. Men moet naar bronnen in Vaticaan gaan om te ontdekken dat verschillende handen de tekst eeuwen later hebben gewijzigd. Men zou kunnen antwoorden dat andere teksten gebruikt kunnen worden voor vergelijking, maar hoe kiest men tussen varianten die de betekenis veranderen? Het is een bekend feit dat een correctie van een oude schrijver kan leiden tot de definitieve reproductie van de gecorrigeerde tekst. We zullen verderop zien hoe een enkel woord in een passage uit Johannes over de Paraclete de betekenis radicaal verandert en de algehele zin volledig verandert wanneer het wordt bekeken vanuit een theologisch standpunt. O. Culmann schrijft in zijn boek, Het Nieuwe Testament, het volgende over het onderwerp varianten: "Soms zijn ze het resultaat van onoplettendheden: de kopiist laat een woord weg, of schrijft het omgekeerd twee keer, of een hele sectie van een zin wordt achteloos weggelaten omdat het in het te kopiëren manuscript verscheen tussen twee identieke woorden. Soms gaat het om opzettelijke correcties, ofwel heeft de kopiist de vrijheid genomen om de tekst te corrigeren naar eigen idee, ofwel heeft hij geprobeerd deze in overeenstemming te brengen met een parallelle tekst in een meer of minder bekwame poging om het aantal discrepanties te verminderen. Naarmate de geschriften van het Nieuwe Testament geleidelijk losraakten van de rest van de vroege christelijke literatuur en als Heilige Schrift werden beschouwd, werden de kopiisten steeds huiveriger om dezelfde vrijheden te nemen als hun voorgangers: ze dachten dat ze de authentieke tekst kopieerden, maar schreven in feite de varianten over. Tenslotte schreef een kopiist soms annotaties in de marge om een obscure passage uit te leggen. De volgende kopiist, denkend dat de zin die hij in de marge aantrof was weggelaten door zijn voorganger, achtte het noodzakelijk om de margenotities in de tekst op te nemen. Dit proces maakte de nieuwe tekst vaak nog obscurer." De scribenten van sommige manuscripten namen soms buitengewoon grote vrijheden met de teksten. Dit is het geval bij een van de meest vereerde manuscripten, na de twee hierboven genoemde, de Codex Bezae Cantabrigiensis uit de zesde eeuw. De schrijver merkte waarschijnlijk het verschil op tussen de genealogieën van Jezus in Lucas en Mattheüs, dus plaatste hij de genealogie van Mattheüs in zijn kopie van Lucas, maar omdat de tweede minder namen bevatte dan de eerste, vulde hij deze aan met extra namen (zonder ze in evenwicht te brengen). Is het mogelijk om te zeggen dat de Latijnse vertalingen, zoals de Sixth-century Vulgaat van Sint Jerom, of oudere vertalingen (Vetus Itala), of Syrische en Koptische vertalingen betrouwbaarder zijn dan de basis Griekse manuscripten? Ze zouden gemaakt kunnen zijn van manuscripten die ouder zijn dan de hierboven genoemde en vervolgens verloren zijn gegaan tot op de huidige dag. We weten het gewoon niet. Het is mogelijk geweest om de meeste van deze versies te groeperen in families, die allemaal een aantal gemeenschappelijke kenmerken vertonen. Volgens O. Culmann kan men definiëren:
Alles wat moderne tekstkritiek hierin kan doen, is proberen te reconstrueren "een tekst die het meest waarschijnlijk in de buurt van het origineel komt. In ieder geval kan er geen hoop worden gekoesterd om terug te keren naar de originele tekst zelf." (Oecumenische Vertaling)
|
|
← Terug naar Inhoudsopgave |